Audre Lorde Ημερολόγια καρκίνου

Εκδόσεις: Κείμενα

Σελίδες: 144

Τα “Ημερολόγια Καρκίνου” είναι ένα από τα πιο συγκλονιστικά βιβλίο-μαρτυρία που έχει γραφτεί σχετικά με το βίωμα του καρκίνου. Η Audre Lorde (1934-1992) ήταν Αμερικανίδα μαύρη, διάσημη ακτιβίστρια, λεσβία, συγγραφέας. Αυτοπροσδιοριζόταν σαν πολεμίστρια. Έδωσε μάχες για την υπεράσπιση των καταπιεσμένων μαύρων γυναικών, την ομοφοβία, τον σεξισμό, τις κοινωνικές ανισότητες σε μια ιδιαίτερα δύσκολη ιστορική στιγμή (κυρίως τις δεκαετίες ‘70 και ‘80). Η κοινωνική της δράση και το συγγραφικό της έργο επηρέασε την Αμερικανική κουλτούρα, γιατί διακρινόταν για το μαχητικό ύφος, το θάρρος, την ειλικρίνεια, την τόλμη, την εξομολογητική διάθεση. Το 1978 η Audre Lorde προσβλήθηκε από καρκίνο του μαστού και υποβλήθηκε σε ριζική μαστεκτομή. Στην περίοδο τόσο πριν, όσο και κατά την εγχείρηση και μετεγχειρητικά κατέγραφε σε ημερολόγιο όλες τις σκέψεις, ψυχικές διακυμάνσεις, συναισθήματα, φόβους, ανησυχίες. Οι σημειώσεις του ημερολογίου της καθώς και εκτεταμένες αναλύσεις για την περιπέτεια της υγείας της, αλλά και για τις συνθήκες των υπηρεσιών υγείας, κοινωνικές αντιλήψεις, ιδιαίτερες νοοτροπίες της εποχής της, κτλ, εκδόθηκαν το 1980 στο βιβλίο που παρουσιάζεται εδώ.

Ο εκρηκτικός, ανατρεπτικός, αλλά και ευαίσθητος χαρακτήρας της Audre Lorde είναι πλήρως αποτυπωμένος στο αυτοβιογραφικό κείμενο. Διαδοχικές αλλαγές του θυμικού, καταιγιστικές ανατροπές συναισθημάτων, ανάκατες σκέψεις, διλήμματα στην λήψη αποφάσεων, φόβος για την ζωή και την εξέλιξη της κακοήθειας, πένθος για τον ακρωτηριασμό, προσπάθειες για διεξόδους σε αδιέξοδα ταλαιπωρούν την ασθενή. Δεν φοβάται να καταγράψει με σαφήνεια και ρεαλισμό όλο το εσωτερικό της τοπίο, δεν ολιγωρεί να αναδιατυπώσει τις “αιρετικές” για την εποχή της κοινωνικές της επιλογές, απογυμνώνει κάθε σκέψη και φόβο της. Η αγωνία της αρρώστιας γίνεται έναυσμα μιας ριζοσπαστικής κίνησης που από εσωτερική αναστάτωση και πανικό πορεύεται σε σάλπισμα κοινωνικής δράσης. Εκεί που σε άλλες γυναίκες επικρατούν ο πανικός, η σιωπή, η απόγνωση η Audre Lorde μεταμορφώνει όλες τις αρνητικές αυτές εκδηλώσεις σε λόγο και δράση. Προηγείται βέβαια χρόνος οδύνης κατά τον οποίο γίνεται αναδιάταξη όλης της ζωής της. Ανατροπές και επαναπροσδιορισμοί προτεραιοτήτων φάνηκαν στον ορίζοντα. Καταλύτης σε όλες αυτές τις διαδικασίες είναι η ανάπτυξη της συντροφικότητας’ η κοινωνία των γυναικών που την συντροφεύει της δίνει δύναμη και νοιάξιμο και χωρίς αυτά δεν θα είχε καταφέρει να μείνει ζωντανή και ακέραιη.

Ο ειλικρινής λόγος της είναι αφοπλιστικός και κοφτερός. “Είναι κάποιες μέρες που, αν η πίκρα ήταν πέτρα ακονίσματος, θα ήμουν κοφτερή σαν θλίψη” γράφει με ποιητική διάθεση. Ο πόνος διαχέεται σε όλες τις ψυχικές διεργασίες. “Θέλω να γράψω για τον πόνο που νιώθω αυτήν τη στιγμή, των χλιαρών δακρύων που δεν λένε να σταματήσουν να γεμίζουν τα μάτια μου -για τί; Για το χαμένο μου στήθος; Για τον χαμένο μου εαυτό; Και ποιός εαυτός μου ήταν αυτός, είπαμε; Για τον θάνατο που δεν ξέρω πώς να τον αναβάλω; Ή πώς να τον συναντήσω με χάρη;” Ο υπαρξιακός τρόμος φτάνει σε οριακά σημεία: “Είμαι ένας αναχρονισμός, μια μετάλλαξη, σαν τη μέλισσα που ποτέ δεν ήταν προορισμένη να πετάξει. Κανονικά δεν θα έπρεπε να υπάρχω. Κουβαλάω τον θάνατο μέσα στο σώμα μου σαν καταδίκη”. Η ψυχική της κούραση την κάνει να αναπολεί νοσταλγικά παλιές καλύτερες μέρες: “Με έχει κουράσει πάρα πολύ όλο αυτό. Θέλω να είμαι ο άνθρωπος που ήμουν, ο πραγματικός εαυτός μου’ νοιώθω ότι όλα αυτά είναι ένα όνειρο και ότι, δεν μπορεί, όπου να ‘ναι θα ξυπνήσω”. Η μαστεκτομή έφερε την οδύνη. Ο σωματικός πόνος της επέμβασης συμπορεύεται με τον ψυχικό πόνο της απώλειας: “Ακριβώς τη στιγμή που άρχιζα να αισθάνομαι την ανηφόρα που απλωνόταν μπροστά μου -της προσαρμογής σε ένα νέο σώμα, σε ένα νέο χρονικό πλαίσιο, σε έναν ενδεχόμενο πρόωρο θάνατο-ήρθαν οι πόνοι”. Κι όλα αυτά προκαλούν αδυναμία, θρήνο. Το μυαλό της νοιώθει να μετατρέπεται σε “γκρίζο πολτό”. Μέσα στη ψυχή της ένας χείμαρρος. Ο πόνος μεταλλάσσεται σε οργή, η οργή σε φόβο, ο φόβος σε εξουθένωση, η εξουθένωση σε σιωπή, η σιωπή σε πάλη. Η προσπάθεια να ισορροπήσει απαιτεί την αποδοχή του ακρωτηριασμένου σώματος. Κι αυτό με την σειρά του κουβαλάει άλλα συναισθήματα και απαιτήσεις. Ξεμυτίζει ο φόβος της απόρριψης από ερωτικούς συντρόφους. Γεννιούνται σκληρά ερωτήματα για το βάθος και τις δυνατότητες των σχέσεών της με τους ανθρώπους. Μεγαλώνει η ανάγκη να κοιτάξει τον θάνατο κατάματα και να μη δειλιάσει μπροστά του. Δυσκολεύει η ισορροπία ανάμεσα στα “θέλω” και στα “έχω”. Φουντώνει ο πόθος να είναι χρήσιμη.

Κι όμως, μέσα στα χίλια κύματα της πάλης υπήρχε μια τεράστια ποσότητα αγάπης και υποστήριξης από τις γυναίκες γύρω της, που την έλουζαν με μια ασταμάτητη παλίρροια θετικής ενέργειας. Την ονομάζει “θεραπευτική αγάπη”. Φτάνει στο σημείο να ομολογήσει ότι “η αγάπη των γυναικών με θεράπευσε”. Αυτή η αγάπη και η στήριξη των φίλων και η συμφιλίωση με τον καρκίνο αλλάζει πλέον τη στάση πρώτα προς τη ζωή και μετά προς τους ανθρώπους: “Ένοιωθα να με έχει καταλάβει ολοκληρωτικά μια λύσσα για να ζήσω, που έγινε αποφασιστικότητα να κάνω ό,τι ήταν απαραίτητο για να καταφέρω να ζήσω”. Μέσα από τη διαδικασία της απώλειας του ενός μαστού της γίνεται πιο πλήρης άνθρωπος.

Δεν αποδέχεται την μετεγχειρητική συμβουλευτική υποστήριξη. Την χαρακτηρίζει οπισθοδρομική διαδικασία, γιατί στοχεύει στην αισθητική. Στην πρόταση να υιοθετήσει προσθετικό στήθος είναι απόλυτα αρνητική. Θεωρεί την κίνηση επιφανειακή’ δεν αγγίζει την οδυνηρή εμπειρία της μαστεκτομής. Το πρόβλημα της μαστεκτομής για την Audre Lorde δεν είναι αισθητικό, ούτε το πώς θα γίνει πάλι ελκυστική έχοντας το τραύμα της εμφάνισης. Οι ανησυχίες έχουν να κάνουν με τις πιθανότητες επιβίωσης, με τις επιπτώσεις μιας δυνητικά πιο σύντομης ζωής πάνω στη δουλειά της και στις προτεραιότητες. Θα μπορούσε να είχε προληφθεί αυτός ο καρκίνος και τί θα μπορούσε να κάνει στο μέλλον για να αποτρέψει την υποτροπή του; Και σε αυτά τα ερωτήματα δεν την απαντάει κανείς άνθρωπος από την ομάδα της συμβουλευτικής, γεγονός που την απογοητεύει.

Όταν μετά την καταιγίδα καθησυχάζουν τα σκληρά συναισθήματα, γεννιούνται οι ώριμες σκέψεις: “Η ανάλυση του εαυτού μας και η αξιολόγηση της ζωής μας, όσο επώδυνες κι αν είναι, μπορεί να γίνουν ταξίδια προς έναν βαθύτερο εαυτό που μας ανταμείβουν και μας δυναμώνουν”, γράφει με μια άλλη ηρεμία. Μετατρέπει τον πόλεμο κατά του δικού της καρκίνου σε κοινωνική δράση. Οι ουλές της, που αρνείται να κρύψει, γίνονται τίτλος τιμής. Αρνείται να υποβιβαστεί στα δικά της μάτια ή στα μάτια των άλλων από πολεμίστρια σε σκέτο θύμα. Ασκεί σκληρή κριτική προς οικονομικά συμφέροντα, προς λαθεμένες κοινωνικές δοξασίες και άρρωστες νοοτροπίες, προς πολυεθνικές που παράγουν καρκινογόνα προϊόντα, προς τους πλαστικούς χειρουργούς, προς την Αμερικανική Εταιρεία Καρκίνου (ACS), προς το Εθνικό Ινστιτούτο καρκίνου (NCI), κά. Ο καρκίνος την βοηθά να αγαπάει τη ζωή, αντί να πενθεί το στήθος της. Της καλλιεργεί τη δική της εσωτερική αίσθηση δύναμης.

Η Audre Lorde κοιτάει κατάματα τη ζωή. Ο φόβος την πολιορκεί και τη θλίβει, απειλεί να τη βουλιάξει, αλλά σαν πολεμίστρια που είναι, βρίσκει δρόμους να θυμίζει στον εαυτό της τη χαρά, την ελαφράδα, το γέλιο, την ελπίδα, τη μάχη για το μέλλον. Ανοίγει σχισμές για να δείξει στον έξω κόσμο την έλλειψη συναίσθησης, την αλαζονική τυφλότητα των ευκατάστατων, τη φαυλότητα που θέλει να περάσει ο δήθεν ρεαλισμός. Και τα καταφέρνει με επιτυχία. Προκαλεί στον αναγνώστη θαυμασμό, τον φέρνει πολύ κοντά της, τον γοητεύει, τον κάνει φίλο και συνοδοιπόρο στον δύσκολο δρόμο του καρκίνου. Και τον πείθει ότι στο τέλος το θάρρος και η αλήθεια ελευθερώνουν.