Ο μύθος του Κενταύρου Χείρωνος θυμίζει την παραδοξότητα που υπάρχει σε πολλούς σύγχρονους θεραπευτές, οι οποίοι υπηρετούν και θεραπεύουν τους ασθενείς τους, όντας οι ίδιοι άρρωστοι και εξουθενωμένοι από την σύγχρονη επαγγελματική μάστιγα, το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout). Αυτή η επαγγελματική νόσος μπορεί να γίνει καταστροφική για τους επιστήμονες, αλλά από μια άλλη προοπτική μπορεί να μετατραπεί σε πηγή ενσυναίσθησης, σοφίας και επούλωσης ψυχικών ουλών.

Είναι κοινός τόπος ότι το σύγχρονο ιατρικό περιβάλλον μπορεί να οδηγήσει σε σωματική και ψυχική εξουθένωση. Οι αιτίες είναι πολλές: αυξημένη πολυπλοκότητα των περιστατικών, πίεση χρόνου, γραφειοκρατία, έλλειψη προσωπικού, συναισθηματική επιβάρυνση, συνεχής έκθεση στον πόνο και στον θάνατο, αυξημένες απαιτήσεις των ασθενών και των οικογενειών τους είναι μερικές από αυτές. Η επαγγελματική εξουθένωση (burnout) αποτελεί σύνδρομο που χαρακτηρίζεται από συναισθηματική εξάντληση, δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα, κατάθλιψη, κόπωση, διαταραχές ύπνου, κυνισμό ή αποστασιοποίηση, αίσθηση μειωμένης αποτελεσματικότητας.

Σε μια πρώτη εκτίμηση των βαθυτέρων αιτιών του συνδρόμου θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι είναι η φιλότιμη -πλην ατυχής στάση του ιατρού στην καθημερινή άσκηση των καθηκόντων του. Επαγγελματίες υγείας που πάσχουν από εξουθένωση είναι συνήθως αυτοί που ανταποκρίνονται σε κάθε απαίτηση οποιαδήποτε στιγμή, αναλαμβάνουν ευθύνες άλλων, αγνοούν την δική τους κόπωση, παραμελούν την οικογένειά τους, καταργούν τα σωματικά και ψυχικά τους όρια, αισθάνονται προσωπικά υπεύθυνοι για κάθε έκβαση. Πρέπει, όμως, εξ αρχής να υπογραμμιστεί ότι ένας εξουθενωμένος επαγγελματίας διαμορφώνει χαρακτήρα με λιγότερη υπομονή, λιγότερο προσοχή και αυτοσυγκέντρωση και τελικά γίνεται περισσότερο επιρρεπής σε λάθη. Με άλλα λόγια η επαγγελματική εξουθένωση δυνητικά επιφέρει ηθικές επιπτώσεις προς τους ασθενείς. Όταν ο ιατρός εξαντλείται, αρχίζει αντί για πάσχοντες ανθρώπους να βλέπει «περιστατικά», αντί για φοβισμένους ανθρώπους να νοιώθει ότι αντιμετωπίζει «απαιτητικούς ασθενείς» και αντί για ανθρώπους που αγωνιούν να βλέπει «δύσκολες οικογένειες». Όλα κινούνται σε ακραίες συνθήκες, γεγονός που αλλοιώνει την πραγματικότητα.

Επομένως, από μόνη της βγαίνει επιτακτική η ανάγκη ότι ο ιατρός για να μη φτάσει σε ακραίες καταστάσεις ή για να επανέλθει σε φυσιολογικούς ρυθμούς χρειάζεται να τεθούν όρια. Όρια στην προσωπική άσκηση και όρια στην οργάνωση δομών υγείας. Για τις δομές υγείας δεν θα αναφερθούμε αναλυτικά σε αυτή την παρουσίαση, δεδομένου ότι είναι ένα ξεχωριστό κεφάλαιο. Απλά θα αναφέρουμε ότι ένα υγιές σύστημα υγείας δεν πρέπει να βασίζεται στον ηρωισμό των εργαζομένων του. Ένα πραγματικά ανθρώπινο σύστημα υγείας φροντίζει όχι μόνο τους ασθενείς, αλλά και εκείνους που τους φροντίζουν. Χρειάζεται να υπάρχει κουλτούρα συνεργασίας, σεβασμός μεταξύ των επαγγελματιών, δυνατότητα έκφρασης και επίλυσης δυσκολιών, (αλληλο)υποστήριξη μετά από δύσκολα περιστατικά, διακριτικότητα στην επικοινωνία, επαρκή διαλείμματα, λογική οργάνωση της εργασίας, αποδοχή ότι η ψυχική υγεία των επαγγελματιών είναι σημαντική. Ένα σύστημα που συνεχίζει να λειτουργεί μόνο επειδή οι άνθρωποι μέσα σε αυτό εργάζονται συνεχώς πέρα από τα όριά τους δεν μπορεί να είναι βιώσιμο.

Αναφερόμενοι στην ανάγκη των προσωπικών ορίων, είναι καλό να γίνει κατανοητό ότι τα όρια στην καθημερινή εργασιακή πρακτική δεν είναι απόρριψη του ασθενούς, ούτε υποβάθμιση της προσοχής που του αρμόζει. Απλά, είναι ο μοναδικός τρόπος να παραμείνει λειτουργική η σχέση ασθενούς-ιατρού. Η αυτοπροστασία του ιατρού δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται ως εγωισμός, αλλά μέρος της ασφάλειας του ιδίου και του ασθενούς. Ο ιατρός χρειάζεται να συνειδητοποιήσει ότι δεν μπορεί να είναι πάντα δυνατός, ψύχραιμος, αποτελεσματικός. Δεν είναι δυνατόν να είναι διαρκώς διαθέσιμος. Ο ιατρός συνήθως είναι ευάλωτος, χρειάζεται βοήθεια, είναι κουρασμένος, αμφιβάλλει, φοβάται, απογοητεύεται, πενθεί. Ο ιατρός δεν είναι δυνατόν να είναι αλάνθαστος. Έτσι ο προσδιορισμός των ορίων γίνεται πλέον απαίτηση: ο ιατρός είναι αναγκαίο να αναγνωρίζει πότε μπορεί να είναι διαθέσιμος, πότε πρέπει να σταματήσει, ποια προβλήματα ανήκουν στη δική του ευθύνη, ποια θέματα του ασθενούς του πρέπει να παραπεμφθούν αλλού, πότε χρειάζεται βοήθεια και πότε μια κατάσταση υπερβαίνει τις προσωπικές του δυνατότητες. Ο ιατρός δεν είναι δυνατόν να είναι ταυτόχρονα ο θεραπευτής, ο ψυχολόγος, ο κοινωνικός λειτουργός, ο σύμβουλος και διαχειριστής της οικογένειας και ο άνθρωπος που λύνει κάθε πρακτικό πρόβλημα. Η ένταξη σε ομάδα συνεργασίας διευκολύνει και ξεκουράζει το έργο του ιατρού. Η σύνθετη φροντίδα του ασθενούς απαιτεί συχνά συνεργασία ιατρών διαφορετικών ειδικοτήτων, νοσηλευτών, ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών, φυσικοθεραπευτών, εργοθεραπευτών, φαρμακοποιών, επαγγελματιών παρηγορικής φροντίδας και άλλων επαγγελματιών υγείας. Η παραπομπή ασθενούς για συγκεκριμένο πρόβλημα ας μη θεωρηθεί αποτυχία. Ορισμένοι ιατροί δυσκολεύονται να παραπέμψουν έναν ασθενή τους επειδή φοβούνται την αίσθηση της προσωπικής αποτυχίας. Η σωστή παραπομπή είναι ένδειξη επαγγελματικής ωριμότητας.

Πέραν του επιστημονικού μέρους, όταν οι ασθενείς μπαίνουν σε τελικό στάδιο με δυσεπίλυτα προβλήματα και αυξημένες ανάγκες ανακούφισής τους, οι σχέσεις ιατρού-ασθενούς-συγγενών γίνονται πιο απαιτητικές και πιο απειλητικές για την ψυχική ισορροπία του θεραπευτή, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε κατάσταση εξουθένωσης. Η διαδικασία της ανακούφισης του ασθενούς είναι πολύπλευρη: αφορά την σωματική, ψυχολογική, συναισθηματική, κοινωνική, υπαρξιακή και πνευματική διάσταση του προσώπου του ασθενούς. Η ανακούφιση αρχίζει από την ειλικρινή συζήτηση και επικοινωνία του ασθενούς με τον ιατρό. Ένα από τα ισχυρότερα θεραπευτικά εργαλεία του ιατρού είναι η ακρόαση’ απαιτείται προσοχή να εκμαιεύσει από τον ασθενή τι ακριβώς λέει, τι φοβάται, τι αποφεύγει να πει, τι περιμένει, τι χρειάζεται. Προϋπόθεση της επιτυχούς προσπάθειας για την ανακούφιση είναι ο σεβασμός της ελευθερίας του προσώπου του ασθενούς. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο χειρισμού. Στην καθημερινότητα αυτό μεταφράζεται σε ενημέρωση, σεβασμό, συναίνεση, συμμετοχή στις αποφάσεις, σεβασμό στις αξίες του ασθενούς. Και σίγουρα αυτό που δεν καταργεί την ελευθερία του άλλου είναι η αγάπη. Η παρουσία του θεραπευτή καλό είναι να γίνει ενσυναισθητική. Αυτό σημαίνει ο ιατρός είναι απόλυτα παρών για τον άλλον άνθρωπο, του προσφέρει τον χώρο να εκφραστεί χωρίς να τον κρίνει ή να τον διακόπτει ή να προσπαθεί να «διορθώσει» την κατάστασή του. Η ενσυναισθητική παρουσία δεν είναι τεχνική, αλλά είναι μια βαθιά στάση ζωής που βασίζεται στην αποδοχή και τη σύνδεση. Τα κύρια χαρακτηριστικά της είναι: α) εστιασμένη προσοχή, να αφήνει δηλαδή ο ιατρός στην άκρη τους δικούς του αντιπερισπασμούς (σκέψεις, τηλέφωνα, άγχη) και να δίνει το σύνολο της προσοχής του στον άλλον, β) η απουσία κριτικής, με το να ακούει χωρίς να κατηγοριοποιεί τι είναι «σωστό» ή «λάθος» και να αποδέχεται το συναίσθημα του άλλου ακριβώς όπως είναι, και γ) η συγκράτηση της ανάγκης για λύσεις, δηλαδή να μη βιάζεται ο θεραπευτής να δώσει συμβουλές, αλλά να προσπαθεί να αντέξει τη δυσφορία και απλώς να «είναι εκεί» μαζί στον πόνο του ασθενούς. Στην ενσυναισθητική παρουσία ο ιατρός βεβαιώνει τον ασθενή ότι τον βλέπει, τον ακούει, κατανοεί την δυσκολία του, του θυμίζει πάντα ότι είναι δίπλα του. Όμως ταυτόχρονα επιβάλλει στον εαυτό του ότι δεν χρειάζεται να υποφέρει και ο ίδιος με τον ίδιο τρόπο για να φροντίσει τον άρρωστό του. Για τον σκοπό αυτό χρειάζονται ρεαλιστικοί στόχοι: ο ιατρός δεν μπορεί πάντοτε να εξαλείψει όλους τους πόνους, να θεραπεύσει κάθε νόσο, να αποτρέψει κάθε επιπλοκή, να ικανοποιήσει κάθε επιθυμία, να ελέγξει κάθε έκβαση. Μπορεί όμως να μειώσει την ταλαιπωρία, να βελτιώσει τη λειτουργικότητα, να ελέγξει συμπτώματα, να ενημερώσει με ειλικρίνεια, να στηρίξει τον ασθενή, να συνεργαστεί με άλλους επαγγελματίες, να διασφαλίσει ότι ο ασθενής δεν θα αντιμετωπίσει μόνος του τη δύσκολη κατάσταση.

Η συνεχής επαφή με τον θάνατο είναι ίσως η μεγαλύτερη δοκιμασία της ψυχικής αντοχής του ιατρού. Η ιατρική εκπαίδευση συχνά επικεντρώνεται σε «τεχνικούς» όρους, όπως επιβίωση (με ή χωρίς νόσο), ανταποκρίσεις στη θεραπεία, κοκ, και αυτό έχει σαν συνέπεια συνήθως οι νέοι ιατροί να βιώνουν τον θάνατο του ασθενούς τους τραυματικά. Όμως, κάθε θάνατος δεν είναι ιατρική αποτυχία. Η μεγαλύτερη επιτυχία είναι η γενναία παρουσία δίπλα στον ασθενή, ώστε να εξασφαλιστεί το γεγονός ότι ο άνθρωπος δεν θα πεθάνει μόνος, φοβισμένος ή χωρίς ανακούφιση. Ο στόχος δεν είναι απλώς «να προσθέσουμε χρόνο στη ζωή», αλλά και «να προσθέσουμε ζωή στον χρόνο». Ο θάνατος αποτελεί μέρος της ανθρώπινης ζωής και της ιατρικής πραγματικότητας. Η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας είναι δύσκολη, χρειάζεται εσωτερικό αγώνα και καλλιέργεια, αλλά καταλήγει απελευθερωτική για τον ιατρό. “…Μου χρειάζεται πριν απ’ το θάνατό μου μια ύστατη γνώση, η γνώση τού θανάτου μου, για να μπορέσω να πεθάνω…” έγραφε ο Γιάννης Ρίτσος.

Η κακή έκβαση ή και ο θάνατος ενίοτε δημιουργεί ενοχές στον θεράποντα. Οι ενοχές είναι συχνός σύντροφος του ιατρικού επαγγέλματος και συμβάλλει στην επαγγελματική εξουθένωση. Και γίνονται καταστροφικές όταν μετατρέπονται σε μόνιμη αυτοκατηγορία. Ένα πολύτιμο εργαλείο για τον ιατρό και το ενοχικό συναίσθημα που ενίοτε τον προσβάλλει είναι ο αναστοχασμός. Μετά από δύσκολα ή/και δυσάρεστα περιστατικά καλό είναι ο ιατρός να μπορεί να αναρωτηθεί και να αναλύσει ψύχραιμα τι ακριβώς συνέβη, ποιες ήταν οι δυσκολίες, τι δεν έγινε σωστά, τί θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, τί δεν ήταν στον έλεγχό του. Η διαδικασία αυτή βοηθά τον ιατρό να μετατρέψει την εμπειρία σε μάθηση και να μη τη μεταφέρει ως ανεπεξέργαστο ψυχικό βάρος στο επόμενο περιστατικό.

Είναι πολύ χρήσιμο ο ιατρός να μάθει να αναγνωρίζει πότε προσφέρει από αγάπη και πότε από ενοχή, πότε βοηθά και πότε προσπαθεί να αποδείξει ότι είναι απαραίτητος, πότε θυσιάζεται για έναν ουσιαστικό λόγο και πότε δεν μπορεί να πει «όχι». Αυτή η διάκριση είναι βαθιά πνευματική. Η εσωτερική καλλιέργεια μπορεί να βοηθήσει τον γιατρό να αντιμετωπίσει ενοχές, εγωισμό, έπαρση, θυμό, φόβο, αδυναμία συγχώρεσης, υπερβολική προσκόλληση στην επαγγελματική επιτυχία. Ο στόχος ας μην είναι να γίνει ο ιατρός «τέλειος», αλλά να γίνει περισσότερο ελεύθερος και αληθινός. Ένα παράδειγμα που ο ιατρός παύει να είναι αληθινός θα μπορούσε να είναι η υπερηφάνεια. Κι αυτή πιθανά λειτουργεί ως κρυφή αιτία εξουθένωσης. Η έπαρση δεν εκδηλώνεται πάντοτε ως αλαζονεία, αλλά μπορεί να εμφανιστεί ύπουλα. Ο ιατρός δεν έχει εμπιστοσύνη σε άλλους συναδέλφους του, σκέφτεται ότι όλα πρέπει να περνούν από αυτόν, ότι κανείς δεν μπορεί να τα κάνει τόσο καλά όσο αυτός, ότι δεν επιτρέπεται να ζητήσει βοήθεια, ότι πρέπει να είναι πάντα δυνατός, κοκ. Επιφανειακά, η συμπεριφορά αυτή μπορεί να φαίνεται ως επαγγελματισμός, αλλά συχνά κρύβει εγωισμό και οδηγεί στην απομόνωση και στην εξουθένωση. Το αντίδοτο είναι η ταπεινότητα. Η ταπείνωση επιτρέπει στον ιατρό να σκεφτεί ότι δεν είναι δυνατόν να τα κάνει όλα μόνος του και ότι χρειάζεται αρωγή, γεγονός που τον οδηγεί στην αναζήτηση βοήθειας όπου θα υπάρχει συναδελφικότητα, αλληλοϋποστήριξη, εμπιστοσύνη, δυνατότητα συζήτησης και κοινή ευθύνη.

Ο ιατρός είναι αναγκαίο να είναι καλός με τον εαυτό του και όχι αυστηρός. Ο άνθρωπος που δεν συγχωρεί ποτέ τον εαυτό του παραμένει εγκλωβισμένος στο παρελθόν. Ο επιστήμονας καλό είναι να έχει δυνατότητα της συγχώρεσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι αγνοεί τα λάθη, αλλά σημαίνει ότι δεν μετατρέπει ένα λάθος σε μόνιμη ταυτότητα. Αυτή η διάκριση είναι πολύ σημαντική για την ψυχική ανθεκτικότητα. Είναι θεμιτό ο ιατρός να αναγνωρίζει όχι μόνο τις αποτυχίες, αλλά και τις μικρές ή μεγάλες επιτυχίες του: έναν ασθενή που ανακουφίστηκε, μια δύσκολη συζήτηση που πήγε καλά, μια θεραπεία που πέτυχε, μια οικογένεια που στηρίχθηκε, μια στιγμή ανθρώπινης επικοινωνίας, μια δήλωση ευγνωμοσύνης, κτλ.

Η εσωτερική κατάσταση του ιατρού δυσκολεύεται αν δεν δει την ευχαριστιακή διάσταση της ζωής. Όταν η ζωή βιωθεί ως δώρο και όχι αποκλειστικά ως αντικείμενο ελέγχου δημιουργείται εσωτερική ανακούφιση. Αυτό μπορεί να έχει βαθιά και θετική επίδραση στον θεραπευτή. Η ιατρική πράξη δεν είναι μόνο προσπάθεια επαγγελματικής επιτυχίας, αλλά στάση ζωής προς τους ανθρώπους με το πρόσημο της υπηρεσίας. Ο ιατρός μπορεί να γίνει διάκονος της ζωής και όχι «σωτήρας». Ο διάκονος υπηρετεί, ενώ ο «σωτήρας» αισθάνεται ότι πρέπει να ελέγξει τα πάντα. Ο διάκονος αναγνωρίζει τα όριά του, ενώ ο «σωτήρας» δεν αντέχει την αποτυχία.

Στην ιατρική υπάρχει συχνά η αναζήτηση του τέλειου: τέλεια διάγνωση, τέλεια θεραπεία, τέλεια επικοινωνία, τέλειο αποτέλεσμα. Στην πραγματικότητα, η καθημερινή κλινική πράξη είναι γεμάτη αβεβαιότητα και περιορισμούς. Η έννοια του «αρκετά καλού» δεν σημαίνει προχειρότητα. Σημαίνει ότι ο ιατρός αναγνωρίζει πως μέσα στις δεδομένες συνθήκες μπορεί να προσφέρει την καλύτερη δυνατή φροντίδα χωρίς να απαιτεί από τον εαυτό του το αδύνατο. Η πραγματική τέχνη της ιατρικής δεν βρίσκεται μόνο στο να γνωρίζει κανείς τι πρέπει να κάνει για τον ασθενή, αλλά και στο να γνωρίζει μέχρι πού μπορεί να δώσει χωρίς να καταστρέψει τον εαυτό του. Κάποια στιγμή ο Ιησούς κάλεσε τους εξουθενωμένους μαθητές του «…δεῦτε ὑμεῖς αὐτοὶ κατ’ ἰδίαν εἰς ἔρημον τόπον καὶ ἀναπαύσασθε ὀλίγον…» (Μάρκ. 6,31). Εν προκειμένω, η ανάπαυση δεν είναι πολυτέλεια, δεν είναι αδυναμία, είναι μέρος της ιατρικής ευθύνης. Και η απομόνωση «κατ’ ἰδίαν εἰς ἔρημον τόπον» είναι καλό να εννοηθεί όχι απλά σαν απομάκρυνση από ανθρώπους και θορύβους, αλλά σαν αναγκαιότητα εντρύφησης σε βαθύτερα ερωτήματα του ανθρώπου και σαν προσπάθεια νοηματοδότησης της ζωής και του κόσμου, του θανάτου και της φθοράς, του πόνου και της αρρώστιας, της προσέγγισης της πνευματικής διάστασης του ανθρώπου και των αξιών της τέχνης και της φιλοσοφίας.

Τελικά, ο πληγωμένος Κένταυρος Χείρων για να απαλλαγεί από το αιώνιο μαρτύριο χάρισε την αθανασία του στον Προμηθέα και πέθανε. Ο Δίας τον τίμησε τοποθετώντας τον ανάμεσα στα αστέρια και δίνοντας το όνομά του σε αστερισμό (του Κενταύρου). Αιώνες αργότερα, ο «πληγωμένος θεραπευτής» καθιερώθηκε σαν ιατρικός όρος στην Ψυχανάλυση από τον Καρλ Γιουγκ. Περιγράφεται η ιδέα ότι ένας θεραπευτής μπορεί να χρησιμοποιήσει τη δική του εμπειρία πόνου, τραύματος ή δυσκολίας για να κατανοήσει βαθύτερα και να βοηθήσει αποτελεσματικότερα τους συνανθρώπους του. Ευκταίο λοιπόν, η «πληγή» της επαγγελματικής εξουθένωσης να μετατραπεί σε έμπνευση και πηγή αληθινής υποστήριξης των δυσκολεμένων ασθενών.

[1] Κείμενο από την ομότιτλη ομιλία που δόθηκε στα πλαίσια του Συνεδρίου «Η Ογκολογία το 2026», Αθήνα, 16 Οκτωβρίου 2026

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Παρηγορικής Φροντίδας, η Εταιρεία Ογκολόγων Παθολόγων Ελλάδας (ΕΟΠΕ) αναδεικνύει τη σημασία της έγκαιρης και ισότιμης πρόσβασης των ασθενών με καρκίνο σε ολοκληρωμένες υπηρεσίες παρηγορικής φροντίδας.
Η παρηγορική φροντίδα συχνά ταυτίζεται λανθασμένα αποκλειστικά με την αντιμετώπιση του πόνου ή με τη φροντίδα κατά τις τελευταίες ημέρες της ζωής. Στην πραγματικότητα, το περιεχόμενό της είναι πολύ ευρύτερο.

Αφορά την πρόληψη και την ανακούφιση από το σύνολο των συμπτωμάτων και των προβλημάτων που μπορεί να συνοδεύουν τον καρκίνο και τη θεραπεία του: πόνο, δύσπνοια, ναυτία, κόπωση, απώλεια όρεξης και διαταραχές ύπνου, αλλά και ψυχολογική επιβάρυνση, άγχος, φόβο, κοινωνικές δυσκολίες, καθώς και τις ανάγκες της οικογένειας και των φροντιστών.
Στόχος της παρηγορικής φροντίδας δεν είναι μόνο η ανακούφιση από ένα σύμπτωμα. Είναι η διατήρηση της καλύτερης δυνατής ποιότητας ζωής του ανθρώπου που ζει με καρκίνο.
Για τον λόγο αυτό, η παρηγορική φροντίδα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως η επιλογή που ακολουθεί όταν εξαντληθούν οι αντικαρκινικές θεραπείες. Μπορεί και πρέπει να εντάσσεται έγκαιρα στην πορεία της νόσου, παράλληλα με την ενεργό ογκολογική θεραπεία, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε ασθενούς.

Η σύγχρονη ογκολογική φροντίδα είναι ολοκληρωμένη μόνο όταν, μαζί με την προσπάθεια για παράταση της επιβίωσης και έλεγχο της νόσου, φροντίζει συστηματικά την ποιότητα ζωής, την αξιοπρέπεια, τις προτεραιότητες και τις επιθυμίες του ασθενούς.

Αυτό απαιτεί διεπιστημονική προσέγγιση και συνεργασία Παθολόγων-Ογκολόγων, ιατρών με εξειδίκευση στην παρηγορική φροντίδα, νοσηλευτών, ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών και άλλων επαγγελματιών υγείας. Απαιτεί, όμως, και οργανωμένες δομές που θα επιτρέπουν στον ασθενή να λαμβάνει την κατάλληλη φροντίδα στο νοσοκομείο, σε εξειδικευμένες μονάδες αλλά και, όπου είναι εφικτό, στο σπίτι του.

Καθοριστική παράμετρος είναι και η εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας. Οι βασικές αρχές της παρηγορικής φροντίδας πρέπει να αποτελούν μέρος της εκπαίδευσης των ιατρών και των άλλων επαγγελματιών υγείας ήδη από το προπτυχιακό επίπεδο και να ενισχύονται κατά την ειδίκευση και τη συνεχιζόμενη επαγγελματική εκπαίδευση. Ιδιαίτερα στην Ογκολογία, η εκπαίδευση στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων, στην επικοινωνία με τον ασθενή και την οικογένειά του, στη συζήτηση των στόχων της θεραπείας και στη λήψη κοινών αποφάσεων αποτελεί βασικό στοιχείο της ποιοτικής φροντίδας.

Η ανάπτυξη υπηρεσιών χωρίς την αντίστοιχη επένδυση στην εκπαίδευση και στο ανθρώπινο δυναμικό δεν μπορεί να εξασφαλίσει από μόνη της την ποιότητα και την καθολική πρόσβαση που χρειάζονται οι ασθενείς.

Στη χώρα μας έχουν γίνει σημαντικά βήματα για τη θεσμική αναγνώριση της παρηγορικής φροντίδας. Παραμένει, ωστόσο, αναγκαία η περαιτέρω ανάπτυξη οργανωμένων υπηρεσιών, η επαρκής στελέχωσή τους, η συστηματική εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας και η διασφάλιση ισότιμης πρόσβασης για όλους τους ασθενείς, ανεξάρτητα από τον τόπο κατοικίας ή τις οικονομικές τους δυνατότητες.

Η ΕΟΠΕ θεωρεί την παρηγορική φροντίδα αναπόσπαστο μέρος της ποιοτικής ογκολογικής περίθαλψης και υποστηρίζει την ουσιαστική ενσωμάτωσή της σε όλα τα επίπεδα της φροντίδας των ασθενών με καρκίνο, παράλληλα με την ενίσχυση της σχετικής εκπαίδευσης των Παθολόγων-Ογκολόγων και όλων των επαγγελματιών που συμμετέχουν στην ογκολογική φροντίδα.

Το μήνυμα της Παγκόσμιας Ημέρας είναι σαφές:
Παρηγορική φροντίδα δεν σημαίνει μόνο αντιμετώπιση του πόνου.

Δεν σημαίνει διακοπή της θεραπείας.

Δεν αφορά μόνο το τέλος της ζωής.

Σημαίνει ολοκληρωμένη φροντίδα του ανθρώπου – από τη στιγμή που τη χρειάζεται.

Η “Σενιορίτα” είναι μια νουβέλα που αναφέρεται στην τρικυμιώδη φάση του πένθους μιας γυναίκας που έχασε τον σύντροφό της από καρκίνο. Είναι γραμμένη με λόγο πυκνό, συμβολικό, με εικόνες που ξεχειλίζουν ένταση, κίνηση, ανατροπή, με δριμεία διακύμανση συναισθημάτων, με συνεχή κατάτμηση του χρόνου και του χώρου και με έντονα ονειρικά στοιχεία που παραπέμπουν σε λογοτέχνες της Λατινικής Αμερικής. Η συγγραφέας επιμελώς δεν αναφέρεται σε λεπτομέρειες χαρακτήρων, ονομάτων, ηλικιών, κτλ. Αυτά χάνονται μέσα στην πυκνότητα του λόγου, στους εσωτερικούς μονολόγους, στις συνεχείς μεταθέσεις του χρόνου στο παρόν και στο παρελθόν, στην καταιγιστική ροή του κειμένου.

Η συγγραφέας εμφανίζει αίφνης την γυναίκα να κάθεται σε μια taqueria, σε πεζοδρόμιο μιας μεγάλης, πολύβουης πόλης, πιθανά του Μεξικού. Σαστισμένη, αποσβολωμένη παρατηρεί θορυβώδεις δρόμους, παράξενους ανθρώπους, ερωτευμένα κορίτσια, ρακένδυτους άνδρες, φώτα, μουσικές. Την απασχολεί ένας ζητιάνος’ της μπήκε η ιδέα ότι ήταν σαμάνος, ίσως γιατί η γυναίκα ζει σε ατμόσφαιρα μυστηρίου. Όλα γύρω της είναι σαν να ξύπνησε από λήθαργο, σαν να τα έβλεπε για πρώτη φορά. “Και πιο πριν; Και ακόμα λίγο πιο πριν; Όλα είχαν σβήσει. Και πριν από το πριν; Τίποτα. Δεν υπήρχε τίποτα”, μονολογεί. Πιο πριν υπήρχε μόνο ο καρκίνος του άντρα της. “Είδε τον καρκίνο σαν ένα μεγάλο χιονάνθρωπο με απλανές βλέμμα και τους γιατρούς μικροσκοπικούς σαν μελισσούλες να ζουζουνίζουν γύρω του. Ο σιωπηλός χιονάνθρωπος μεταμορφωνόταν αδιάκοπα, γινόταν ουρανός, δράκος, ποντίκι, μεγάλωνε, μίκραινε, κοβόταν στα δυο, εξαφανιζόταν, τριπλασιαζόταν, αόρατος, ακέφαλος, διχοτομημένος, έλιωνε, φούντωνε, πυρακτωνόταν, πέθαινε, ανασταινόταν και δώσ’ του οι μελισσούλες να στροβιλίζονται…” Η γυναίκα προσπαθεί να επεξεργαστεί και να κατανοήσει το παράλογο φαινόμενο του καρκίνου με σουρεαλιστικό τρόπο. Σαν σε μια φανταστική καρναβαλική εκδήλωση βάζει στον θρόνο του βασιλιά Καρνάβαλου τον καρκίνο. Μια εικόνα που το γκροτέσκο απεικονίζει τον παραλογισμό του καρκίνου, το ανεξήγητο της απώλειας. Η περιγραφή του πορτρέτου του βασιλιά καρκίνου θυμίζει το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν οι Ογκολόγοι στην περιγραφή της πορείας, της εξέλιξης ή τις διαφοροποιήσεις της βιολογίας των νεοπλασμάτων. “Της ήρθε στο μυαλό κάτι καλύτερο. Ο καρκίνος να γλιστράει πάνω σε θρόνο, π.χ κάτι σαν το άρμα του Καρνάβαλου, οι δρόμοι όλοι ν’ αδειάζουν στο πέρασμά του, αυτός να αλλάζει συνέχεια μορφή, έκφραση, σύσταση, ιδιότητες, πέντε πόδια, δυο ουρές, τρία μάτια, τυφλός, τετράγωνος και τριγωνικός, σβολώδης, λείος, αγκαθωτός…. Ο καρκίνος πάνω στον θρόνο του παρελαύνει αργά, το άρμα κυλάει βαριεστημένα, γλυστράει προς τα πίσω, τραμπαλίζεται δεξιά αριστερά…, ο καρκίνος τρέχει ιλιγγιωδώς, σπάει το φράγμα του ήχου, πλησιάζει την ταχύτητα του φωτός, ο κόσμος στα μπαλκόνια παρακολουθεί μαρμαρωμένος…”

Μέσα στην taqueria η γυναίκα ξαναδιαβάζει τον κόσμο και την ψυχή της. Όμως έχει θυμό. Έχει θυμό για τους γιατρούς. “Το πρόβλημα είναι οι γιατροί, όχι ο καρκίνος” λέει με πίκρα. Βγάζει παράπονο για τους γιατρούς που γίνονται καπνός όταν ο άρρωστος πεθαίνει, που είναι απλησίαστοι, υπερόπτες, είρωνες, απρόθυμοι να μιλήσουν, να εξηγήσουν, να συναισθανθούν. Φτάνει στο σημείο να διερωτηθεί αν “…οι γιατροί είναι τροφοδότες του καρκίνου”. Ενοχοποιεί την φαρμακοβιομηχανία που κερδοφορεί από τον καρκίνο. Έχει θυμό με τα συστήματα υγείας και τις συνθήκες νοσηλείας’ θυμάται με οδύνη την ΜΕΘ σαν “…απόρθητο άντρο, εκεί όπου το φως δεν σβήνει ποτέ”. Θυμάται στιγμιότυπα με συνομιλίες γιατρών και νοσηλευτών που προδίδουν ψυχρότητα, ναρκισσισμό, αδιαφορία για τον πόνο.

Ο θάνατος του συντρόφου γεννάει ενοχές. Ξαναγυρίζει πίσω και μαλώνει τον εαυτό της. Προσπαθεί να δικαιολογηθεί. “…Έπρεπε να προλάβεις, να το εμποδίσεις. Πώς; Πες μου πώς; Ήμουν άοπλη… Να γινόσουν γίγαντας. Να γινόσουν Ράμπο”. Θυμάται το πρόσωπο του άντρα της στο φέρετρο που το βλέμμα του ήταν αυστηρό, της φάνηκε θυμωμένος, θιγμένος, ταπεινωμένος, προσβεβλημένος, απαξιωμένος. “…Κι αν είχε δίκιο; Αν ο θάνατος ήταν η μεγαλύτερη ταπείνωση;” διερωτάται. Φτάνει σε απόγνωση. “…Το ουρλλιαχτό θα έπρεπε να γράφεται με δυο λ…”.

Η γυναίκα μέσα στις οδυνηρές μνήμες, τις ενοχές, την οργή παλεύει να διαχειριστεί το πένθος. Θέλει να δει τον κόσμο με καινούργια ματιά, να επιτρέψει να γεννηθούν μέσα της νέα συναισθήματα, όνειρα, πόθοι, ερωτικές διαθέσεις, πάθη, ματαιοδοξίες που θα την ελευθερώσουν από το σκοτάδι του πένθους. Θέλει να βγουν από μέσα της όλη η δίψα για ζωή. Μεταμορφώνει τις μνήμες σε αεράκι που το βλέπει να ξεπήδησε την ώρα της κηδείας, μια ανοιξιάτικη μέρα και μέσα από μια λαχτάρα, μέσα από αγαπημένες μουσικές το παρατηρεί να τρέχει πέρα από δρόμους, γνώριμες γειτονιές και πόλεις, πέρα από εξωτικά μέρη, ανάμεσα σε χρώματα, μυρωδιές, λουλούδια, μπουγαδόσκοινα, εικόνες, σκουπίδια, εκκλησίες, μέσα από βουνά, ηφαίστεια, θάλασσες, ερήμους, μέσα από ζώα και ανθρώπους, εργάτες, μετανάστες, γιατρούς, ΜΕΘ, ουρανοξύστες και παράγκες, μέσα από το παρελθόν το νοιώθει να ξεχύνεται να αγκαλιάσει και να αναστήσει ξεχασμένες, απωθημένες επιθυμίες και κρυφούς, ανείπωτους πόθους που είχαν θαφτεί βαθιά μέσα της τις τραγικές μέρες του καρκίνου.

Όχι επειδή η ψευδοεπιστήμη είναι κάτι καινούργιο για την Ογκολογία. Εδώ και δεκαετίες οι ασθενείς μας βρίσκονται αντιμέτωποι με «θαυματουργές» θεραπείες, ειδικές δίαιτες, συμπληρώματα και παρεμβάσεις που υπόσχονται πολύ περισσότερα από όσα μπορούν να υποστηρίξουν τα δεδομένα.

Αυτό που έχει αλλάξει είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο όλα αυτά φτάνουν στον ασθενή.

Η εποχή της υπερπληροφόρησης

Ζούμε στην εποχή της υπερπληροφόρησης. Ο ασθενής έχει στην τσέπη του πρόσβαση σε περισσότερη ιατρική πληροφορία από όση θα μπορούσε να συγκεντρώσει ένας γιατρός πριν από λίγες δεκαετίες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι διαθέτει και καλύτερα εργαλεία για να την αξιολογήσει. Και, για να είμαστε δίκαιοι, ούτε εμείς παίρνουμε όλες τις αποφάσεις της ζωής μας έπειτα από μια ψυχρή, ορθολογική στάθμιση των δεδομένων. Οι άνθρωποι δεν λειτουργούμε έτσι. Οι αποφάσεις μας επηρεάζονται από το συναίσθημα, την εμπιστοσύνη, τους ανθρώπους γύρω μας, τις ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις μας και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται μια πληροφορία.

Στην Ογκολογία όλα αυτά αποκτούν ακόμη μεγαλύτερο βάρος. Ο άνθρωπος απέναντί μας έχει μόλις ακούσει ότι έχει καρκίνο. Φοβάται ότι η θεραπεία δεν θα λειτουργήσει, έχει υποτροπιάσει ή να έχει ήδη εξαντλήσει περισσότερες από μία γραμμές θεραπείας. Μια προσωπική ιστορία εχει για αυτόν μεγαλύτερη δύναμη από ένα forest plot. Μια απλή και βέβαιη εξήγηση είναι πολύ πιο ελκυστική από ένα επιστημονικά ακριβές «δεν γνωρίζουμε ακόμη».

Και κάπου εκεί κάποιος του λέει:

«Ξέρω έναν άνθρωπο με ακριβώς τον ίδιο καρκίνο. Πήρε αυτό και έγινε καλά.»

Απέναντι σε μια τέτοια ιστορία, το «δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα» είναι απολύτως σωστό. Δεν είναι όμως πάντοτε αρκετό.

Η ψευδοεπιστήμη δεν είναι πια τόσο εύκολο να αναγνωριστεί

Για πολλά χρόνια είχαμε μια σχετικά απλή εικόνα για την ψευδοεπιστήμη στην Ογκολογία: ήταν η «θαυματουργή» θεραπεία, το βότανο που «οι γιατροί δεν θέλουν να μάθετε», η ειδική δίαιτα που υποτίθεται ότι στερεί από τον όγκο την τροφή του, ο θεραπευτής που εξηγούσε ότι η χημειοθεραπεία είναι δηλητήριο. Αυτές οι περιπτώσεις εξακολουθούν να υπάρχουν. Αλλά δεν είναι πλέον οι δυσκολότερες.

Η σύγχρονη ψευδοεπιστήμη δεν βρίσκεται πάντοτε απέναντι από την επιστήμη. Συχνά βρίσκεται πολύ κοντά της. Μπορεί να χρησιμοποιεί πραγματικές εργαστηριακές εξετάσεις, βιοδείκτες και ιατρική τεχνολογία. Να μιλά για φλεγμονή, ανοσολογική απόκριση, μιτοχόνδρια, μικροβίωμα και μοριακά μονοπάτια. Να επικαλείται δημοσιευμένες μελέτες. Μπορεί ακόμη και να προσφέρεται από ανθρώπους με πραγματική ιατρική εκπαίδευση. Δεν χρειάζεται να επινοήσει την επιστήμη. Αρκεί να κάνει κάτι πολύ πιο διακριτικό: να προχωρήσει το συμπέρασμα λίγο πιο μακριά από όσο επιτρέπουν τα δεδομένα.

Υπάρχει ένας πραγματικός βιολογικός μηχανισμός, μια δημοσίευση ή ένα αποτέλεσμα. Ίσως μια μικρή κλινική μελέτη ή ένας βιοδείκτης που πράγματι μεταβλήθηκε. Και πάνω σε αυτή τη μικρή νησίδα πραγματικής επιστήμης μπορεί να χτιστεί μια πολύ μεγαλύτερη υπόσχεση. Ο ασθενής ψάχνει και βρίσκει πράγματι τη δημοσίευση. Ο μηχανισμός πράγματι υπάρχει. Η τεχνολογία πράγματι χρησιμοποιείται στην Ιατρική. Κανένα από αυτά όμως δεν αποδεικνύει ότι η συγκεκριμένη παρέμβαση προσφέρει το κλινικό όφελος που της αποδίδεται.

• Το γεγονός ότι κάτι είναι ιατρικό δεν σημαίνει ότι είναι ενδεδειγμένο.
• Το γεγονός ότι είναι βιολογικά εύλογο δεν σημαίνει ότι είναι αποτελεσματικό.
• Και το γεγονός ότι είναι τεχνολογικά προηγμένο δεν σημαίνει ότι είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο.

Για εμάς οι διακρίσεις αυτές είναι αυτονόητες. Για τον ασθενή δεν είναι απαραίτητα — και δεν υπάρχει κανένας λόγος να είναι.

Πριν κρίνουμε την επιλογή, ας καταλάβουμε την ανάγκη

Ο ασθενής θα φύγει από το ιατρείο και θα συνεχίσει την αναζήτησή του. Θα ψάξει στο internet, θα μπει σε μια ομάδα στο Facebook ή θα ακούσει ένα podcast. Θα του στείλει κάτι ένας συγγενής. Θα συναντήσει έναν ασθενή με την ίδια νόσο που είναι πεπεισμένος ότι τον βοήθησε μια δίαιτα, ένα συμπλήρωμα ή ένα repurposed drug. Και συχνά αυτό που θα βρει δεν θα είναι προφανώς παράλογο. Θα υπάρχει μια δημοσίευση, ένας μηχανισμός, προκλινικά δεδομένα ή ιστορίες ανθρώπων που λένε ότι βοηθήθηκαν. Κάπου μπορεί να υπάρχει και ένας γιατρός που προσδίδει στην παρέμβαση το κύρος της ιατρικής ιδιότητας. Ο ασθενής επομένως δεν επιστρέφει σε εμάς έχοντας επιλέξει απλώς ανάμεσα στην «επιστήμη» και στην «ανοησία». Μπορεί να επιστρέψει με μια απολύτως εύλογη ερώτηση:

«Γιατρέ, το έψαξα. Υπάρχουν δημοσιεύσεις. Γιατί μου λέτε ότι δεν ξέρουμε αν δουλεύει;»

Από την πλευρά του ογκολόγου, μια επιλογή μπορεί να μας φαίνεται ακατανόητη. Γνωρίζουμε τη διαφορά ανάμεσα σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη και ένα case report, ανάμεσα σε ένα προκλινικό εύρημα και ένα κλινικό αποτέλεσμα. Ο άνθρωπος απέναντί μας όμως δεν παίρνει μια απόφαση σε συνθήκες επιστημονικού συνεδρίου. Μπορεί να έχει μόλις ακούσει ότι έχει μεταστατική νόσο, να έχει υποτροπιάσει μετά από μια θεραπεία στην οποία είχε επενδύσει τις ελπίδες του και να έχει ακούσει ότι οι θεραπευτικές επιλογές πλέον είναι περιορισμένες. Και μετά ανοίγει το κινητό του και εκεί δεν βρίσκει μόνο πληροφορίες. Βρίσκει ελπίδα.

Βρίσκει ανθρώπους που του λένε ότι υπάρχει κάτι ακόμη που μπορεί να κάνει, μια θεραπεία που «οι περισσότεροι γιατροί δεν γνωρίζουν» και έναν ασθενή με την ίδια νόσο που «τα κατάφερε». Ένα πρωτόκολλο που του επιτρέπει να αισθανθεί ότι συμμετέχει ξανά ενεργά στη θεραπεία του. Η εναλλακτική θεραπεία δεν προσφέρει πάντοτε μόνο μια υποτιθέμενη αντικαρκινική δράση. Προσφέρει αίσθηση ελέγχου.

Η διάγνωση του καρκίνου αφαιρεί απότομα μεγάλο μέρος της αίσθησης ότι ελέγχουμε τη ζωή μας. Το ημερολόγιο γεμίζει με εξετάσεις, θεραπείες, ραντεβού και αναμονή. Και το σημαντικότερο αποτέλεσμα —αν η θεραπεία θα λειτουργήσει— δεν μπορεί να το ελέγξει ούτε ο ασθενής ούτε, πολλές φορές, εμείς οι γιατροί του. Δεν είναι λοιπόν δύσκολο να καταλάβουμε γιατί μπορεί να είναι ελκυστικό το να βρει κάποιος μόνος του ένα συμπλήρωμα, μια δίαιτα ή ένα «πρωτόκολλο». Τίποτε από αυτά δεν κάνει την παρέμβαση αποτελεσματική. Μας βοηθά όμως να καταλάβουμε γιατί ένας ευφυής, μορφωμένος άνθρωπος μπορεί να επιλέξει κάτι για το οποίο τα επιστημονικά δεδομένα είναι εξαιρετικά αδύναμα.

Και εδώ ίσως χρειάζεται μια απλή διάκριση: Αυστηρότητα απέναντι στον ισχυρισμό, επιείκεια απέναντι στον άνθρωπο. Μπορούμε να είμαστε απολύτως σαφείς ότι μια παρέμβαση δεν έχει επαρκή τεκμηρίωση, χωρίς να θεωρούμε αφελή τον άνθρωπο που ελπίζει ότι μπορεί να τον βοηθήσει. Η μία στάση αξιολογεί τον ισχυρισμό. Η άλλη τον άνθρωπο.

Ένα «όχι» δεν είναι πάντα αρκετό

Μπορεί να έχουμε δίκιο και παρ’ όλα αυτά να μην έχουμε πείσει. Το «δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα» μπορεί να είναι επιστημονικά άψογο. Αλλά ο ασθενής έχει μπροστά του μια δημοσίευση, έναν μηχανισμό, ιστορίες ανθρώπων που λένε ότι θεραπεύτηκαν και ίσως έναν γιατρό στο YouTube που εξηγεί με απόλυτη βεβαιότητα γιατί η παρέμβαση «δουλεύει». Για εμάς τους ογκολόγους η απόσταση ανάμεσα στο προκλινικό αποτέλεσμα και στο κλινικό όφελος, ανάμεσα σε έναν surrogate marker και σε ένα meaningful clinical endpoint, ανάμεσα σε μια ενδιαφέρουσα υπόθεση και σε μια θεραπεία που έχει αποδειχθεί ότι λειτουργεί, είναι αυτονόητη. Για τον ασθενή δεν είναι.

Δεν είναι δουλειά του ασθενούς να έχει εκπαιδευτεί στην κλινική επιδημιολογία. Ένα μέρος της δικής μας δουλειάς είναι ακριβώς αυτή η μετάφραση. Να παραμείνουμε το μέρος όπου ο ασθενής μπορεί να ρωτήσει. Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε κάνει πολλές φορές αυτές τις συζητήσεις:

«Παίρνετε κάτι άλλο; Κάποιο συμπλήρωμα; Έχετε διαβάσει για κάποια άλλη θεραπεία που σκέφτεστε να δοκιμάσετε;»

Έχει σημασία ο ασθενής να αισθάνεται ότι μπορεί να απαντήσει ειλικρινά. Όχι μόνο για λόγους επικοινωνίας, αλλά και ασφάλειας. Αν ο ασθενής πιστεύει ότι η αναφορά μιας τέτοιας επιλογής θα προκαλέσει ειρωνεία ή απαξίωση, υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο απλώς να μη μας την αναφέρει. Η ενσυναίσθηση επομένως δεν είναι μόνο θέμα καλών τρόπων. Μπορεί να είναι και θέμα ασφάλειας. Και ίσως ο πιο πρακτικός στόχος δεν είναι να κερδίζουμε κάθε συζήτηση. Είναι να παραμένουμε οι άνθρωποι στους οποίους ο ασθενής θα φέρει και το επόμενο video που θα δει.

Η ευθύνη της ιατρικής ιδιότητας

Υπάρχει και μια άλλη πλευρά, που αφορά εμάς ως ιατρική κοινότητα: το κύρος της ιατρικής ιδιότητας έχει βάρος. Όταν ένας γιατρός μιλά δημόσια για μια μη αποδεδειγμένη παρέμβαση, ο μέσος άνθρωπος δεν κάνει πάντοτε τις διακρίσεις που κάνουμε εμείς. Δεν ακούει απαραίτητα:

«Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα βιολογική υπόθεση που δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί κλινικά.»

Μπορεί να ακούσει:

«Οι γιατροί λένε ότι αυτό δουλεύει.»

Αυτό προφανώς δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να συζητάμε για πρώιμα αποτελέσματα μελετών. Η Ογκολογία προχωρά ακριβώς επειδή νέες υποθέσεις δοκιμάζονται και θεραπείες που σήμερα είναι πειραματικές μπορεί αύριο να αποτελούν standard of care.

Στην επιστήμη όμως η αβεβαιότητα δηλώνεται:

• Κάτι το γνωρίζουμε.
• Κάτι είναι πιθανό.
• Κάτι μελετάται.
• Και για κάτι άλλο δεν γνωρίζουμε ακόμη.

Όσο μεγαλύτερο είναι το κύρος που συνοδεύει μια άποψη, τόσο μεγαλύτερη σημασία έχει να παραμένουν ορατά αυτά τα όρια. Ιδίως σε έναν χώρο όπου η απόσταση ανάμεσα στην ελπίδα και στην υπόσχεση μπορεί να γίνει πολύ μικρή.

Υπάρχει και μια δυσκολότερη περίπτωση: όταν η παρέμβαση δεν συζητείται απλώς, αλλά πωλείται. Ένα πρωτόκολλο, ένα πακέτο εξετάσεων, ένα συμπλήρωμα, προσφερόμενα από γιατρό ή σε ιατρικό περιβάλλον. Εκεί το ερώτημα δεν είναι μόνο επιστημονικό. Είναι και ερώτημα σύγκρουσης συμφερόντων και ενημερωμένης συναίνεσης: Γνωρίζει ο ασθενής ότι πληρώνει για κάτι που δεν έχει αποδειχθεί; Του το είπε αυτό ρητά ο γιατρός; Αν είναι εύκολο να το λέμε δημόσια όταν ο άλλος είναι συνάδελφος, οφείλουμε όμως να λέμε, με την ίδια αυστηρότητα απέναντι στον ισχυρισμό που ζητάμε από όλους, και χωρίς να μετατρέπουμε τη συζήτηση σε προσωπική επίθεση. 

Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε κάθε καινούργια «θεραπεία»

Δεν είναι ρεαλιστικό να γνωρίζει κάθε ογκολόγος κάθε συμπλήρωμα, κάθε wellness intervention και κάθε repurposed drug που γίνεται viral. Αυτό που παραμένει σταθερό είναι ο τρόπος με τον οποίο αξιολογούμε τα δεδομένα.

• Τι ακριβώς έχει αποδειχθεί; Σε κύτταρα, σε ζώα ή σε ανθρώπους;
• Υπάρχει ομάδα σύγκρισης;
• Ποιο ήταν το endpoint;
• Υπάρχει κλινικά σημαντικό όφελος;
• Τι γνωρίζουμε για τοξικότητα και αλληλεπιδράσεις;

Και ίσως η σημαντικότερη ερώτηση: Τι γνωρίζουμε πραγματικά και τι απλώς υποθέτουμε; Δεν χρειαζόμαστε έναν κατάλογο με «καλές» και «κακές» εναλλακτικές θεραπείες. Θα είναι ξεπερασμένος πριν προλάβει να τυπωθεί. Έχουμε ήδη κάτι χρησιμότερο: έναν τρόπο σκέψης. Το δύσκολο μέρος είναι μερικές φορές να βρούμε τον χρόνο για να τον μεταφέρουμε στον άνθρωπο απέναντί μας.

Και η Τεχνητή Νοημοσύνη;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει ακόμη μία πηγή πειστικών ανοησιών: ένας ασθενής μπορεί να ζητήσει από ένα chatbot «όλες τις μελέτες» που υποστηρίζουν μια θεραπεία στην οποία ήδη θέλει να πιστέψει, και να τις πάρει. Δεν είναι όμως μόνο απειλή. Ένα μεγάλο μέρος της καθημερινής Ογκολογίας είναι αναζήτηση και οργάνωση πληροφοριών, καταγραφή, έγγραφα και διοικητικές εργασίες. Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη αφαιρέσει, με ασφαλή και ελεγχόμενο τρόπο, μέρος αυτού του φορτίου, το σημαντικότερο κέρδος δεν θα είναι ότι θα κάνουμε περισσότερα μέσα στη μέρα. Θα είναι ότι θα έχουμε χρόνο: να ακούσουμε γιατί ο ασθενής φοβάται, να ανοίξουμε μαζί του τη μελέτη που μας έφερε και να του πούμε «δεν γνωρίζουμε» χωρίς να ακουστεί σαν «δεν με ενδιαφέρει».

Να παραμείνουμε στη συζήτηση

Η ψευδοεπιστήμη έχει ένα τεράστιο επικοινωνιακό πλεονέκτημα απέναντι στην επιστήμη: μπορεί να είναι βέβαιη.

«Αυτό σκοτώνει τον καρκίνο.»

«Αυτό με έσωσε.»

Η επιστήμη είναι αναγκασμένη να χρησιμοποιεί πιο άβολες φράσεις:

«Τα δεδομένα μέχρι σήμερα δείχνουν…»

«Δεν γνωρίζουμε ακόμη…»

«Χρειάζονται καλύτερες μελέτες…»

Δεν μπορούμε —και δεν πρέπει— να ανταγωνιστούμε αυτή τη βεβαιότητα προσφέροντας περισσότερη βεβαιότητα από όση επιτρέπουν τα δεδομένα. Μπορούμε όμως να προσφέρουμε κάτι διαφορετικό: Εμπιστοσύνη.

Ο ασθενής χρειάζεται κάποιον στον οποίο να μπορεί να πει «Βρήκα αυτό. Τι πιστεύετε;» και να ξέρει ότι θα πάρει μια σοβαρή απάντηση. Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε τα πάντα. Ούτε να ανταγωνιστούμε το διαδίκτυο στην ποσότητα της πληροφορίας ή την Τεχνητή Νοημοσύνη στην ταχύτητα με την οποία μπορεί να την επεξεργαστεί. Αυτό δεν είναι το συγκριτικό μας πλεονέκτημα. Το δικό μας είναι κάτι πολύ πιο δύσκολο: να μετατρέπουμε την πληροφορία σε κρίση, τις πιθανότητες σε μια απόφαση για τον συγκεκριμένο άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί μας και την επιστημονική αβεβαιότητα σε μια ειλικρινή συζήτηση. Και ίσως, παραδόξως, η ίδια τεχνολογία που φοβόμαστε ότι μπορεί να μπει ανάμεσα στον γιατρό και στον ασθενή να μας βοηθήσει τελικά να ξαναβρούμε περισσότερο χρόνο για τη σχέση μεταξύ τους. Γιατί απέναντι στην ψευδοεπιστήμη η απάντηση δεν είναι μόνο η περισσότερη πληροφορία. Είναι και η επικοινωνία, η εμπιστοσύνη και ο χρόνος.

Αυστηρότητα απέναντι στον ισχυρισμό, επιείκεια απέναντι στον άνθρωπο. Και περισσότερος χρόνος για τον άνθρωπο.

Ευάγγελος Βούλγαρης: MD, PhD, Στρατιωτικός Ιατρός, Παθολόγος Ογκολόγος, Ογκολογικό Ιατρείο,
404 ΓΣΝ, Λάρισα

Η ΕΟΠΕ δεν υπεισέρχεται στην αξιολόγηση της συγκεκριμένης υπόθεσης ούτε προκαταλαμβάνει τις αποφάσεις των αρμόδιων διοικητικών, πειθαρχικών και δικαστικών αρχών. Τα δημοσιευμένα στοιχεία, ωστόσο, αναδεικνύουν ένα ζήτημα μείζονος σημασίας για την ασφάλεια και την ποιότητα της ογκολογικής περίθαλψης.

Η επιλογή, η συνταγογράφηση και η ιατρική επίβλεψη της χημειοθεραπείας και των λοιπών συστηματικών αντικαρκινικών θεραπειών για ενήλικες ασθενείς με συμπαγείς όγκους ανήκουν στο γνωστικό αντικείμενο και στην ευθύνη των ιατρών με αναγνωρισμένη ειδικότητα Παθολογικής Ογκολογίας. Μια επιμέρους εκπαίδευση ή εμπειρία στην ογκολογία συγκεκριμένου οργάνου δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ολοκληρωμένη και θεσμικά αναγνωρισμένη ειδικότητα του Παθολόγου Ογκολόγου.

Η ΕΟΠΕ έχει επανειλημμένα επισημάνει την ανάγκη σαφούς θεσμικής κατοχύρωσης του συγκεκριμένου πλαισίου προς το Υπουργείο Υγείας, τον ΕΟΠΥΥ και το Κεντρικό Συμβούλιο Υγείας (ΚΕΣΥ) και εξακολουθεί να την αναδεικνύει με κάθε ευκαιρία. Πρόκειται για μια σταθερή θέση της Εταιρείας, η οποία απορρέει αποκλειστικά από την ανάγκη προστασίας των ασθενών και διασφάλισης της ποιότητας της ογκολογικής φροντίδας.

Η χημειοθεραπεία δεν αποτελεί μια απλή διαδικασία χορήγησης φαρμάκων. Προϋποθέτει ακριβή διάγνωση και σταδιοποίηση, επιλογή και εξατομίκευση του θεραπευτικού σχήματος, αξιολόγηση πιθανών αλληλεπιδράσεων και αντενδείξεων, προσαρμογή των δόσεων, παρακολούθηση της ανταπόκρισης και έγκαιρη αντιμετώπιση σοβαρών ή ακόμη και απειλητικών για τη ζωή ανεπιθύμητων ενεργειών.

Παράλληλα, η χορήγηση συστηματικής αντικαρκινικής θεραπείας οφείλει να πραγματοποιείται αποκλειστικά σε νομίμως αδειοδοτημένες ογκολογικές μονάδες ή μονάδες ημερήσιας νοσηλείας, οι οποίες διαθέτουν:

• υπεύθυνο Παθολόγο Ογκολόγο και κατάλληλα εκπαιδευμένο νοσηλευτικό προσωπικό,
• ασφαλείς και πιστοποιημένες διαδικασίες παρασκευής και διακίνησης των κυτταροστατικών φαρμάκων,
• δυνατότητα άμεσης αντιμετώπισης επειγόντων συμβαμάτων,
• πλήρη καταγραφή, ιχνηλασιμότητα και φαρμακευτικό έλεγχο κάθε θεραπείας,
• τις αναγκαίες υποστηρικτικές υπηρεσίες και τις προβλεπόμενες από την άδεια λειτουργίας υποδομές.

Η ΕΟΠΕ θεωρεί αναγκαία:

1. Τη σαφή θεσμική κατοχύρωση ότι η επιλογή, συνταγογράφηση και ιατρική επίβλεψη της συστηματικής αντικαρκινικής θεραπείας των συμπαγών όγκων ασκούνται από Παθολόγους Ογκολόγους.
2. Τη σύνδεση της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης των αντινεοπλασματικών φαρμάκων με την αναγνωρισμένη ιατρική ειδικότητα της Παθολογικής Ογκολογίας και τις εγκεκριμένες θεραπευτικές ενδείξεις.
3. Τη διενέργεια τακτικών και ουσιαστικών ελέγχων σε δημόσιες και ιδιωτικές δομές όπου δηλώνεται ή πραγματοποιείται χορήγηση αντικαρκινικών θεραπειών.
4. Την άμεση αναστολή σχετικών υπηρεσιών όταν δεν πληρούνται οι όροι αδειοδότησης, στελέχωσης και ασφαλούς λειτουργίας.
5. Την πλήρη ενημέρωση των ασθενών για την ειδικότητα του θεράποντος ιατρού και την αδειοδότηση της μονάδας στην οποία λαμβάνουν θεραπεία.

Οι ασθενείς με καρκίνο δικαιούνται να γνωρίζουν ότι η θεραπεία τους αποφασίζεται και επιβλέπεται από κατάλληλα εκπαιδευμένους και θεσμικά αναγνωρισμένους ειδικούς, μέσα σε αδειοδοτημένες και ασφαλείς δομές. Η τήρηση αυτών των προϋποθέσεων δεν αποτελεί συντεχνιακή διεκδίκηση. Αποτελεί βασική εγγύηση ποιότητας, λογοδοσίας και προστασίας της ανθρώπινης ζωής.

Η ΕΟΠΕ παραμένει στη διάθεση του Υπουργείου Υγείας, του ΕΟΠΥΥ και των αρμόδιων θεσμικών και ελεγκτικών αρχών για τη διαμόρφωση ενός σαφούς και εφαρμόσιμου πλαισίου που θα αποτρέπει αντίστοιχα περιστατικά και θα ενισχύει την ασφάλεια της ογκολογικής φροντίδας σε ολόκληρη τη χώρα.

Εταιρεία Ογκολόγων Παθολόγων Ελλάδας – ΕΟΠΕ

Στις σελίδες του τεύχους φιλοξενούνται θέματα που βρίσκονται στο επίκεντρο της σύγχρονης ογκολογίας. Η πρόοδος στην ιατρική ακρίβεια, η σημασία των βιοδεικτών και η ανάγκη για ισότιμη πρόσβαση στις σύγχρονες θεραπευτικές επιλογές αναδεικνύουν τη διαρκή προσπάθεια να μετατρέπεται η επιστημονική εξέλιξη σε ουσιαστικό όφελος για τον ασθενή.

Παράλληλα, το τεύχος έχει και μια ιδιαίτερη ανθρώπινη διάσταση. Η απώλεια του Θωμά Μακατσώρη μάς υπενθυμίζει ότι πίσω από την επιστημονική πορεία κάθε συναδέλφου υπάρχει μια ξεχωριστή διαδρομή προσφοράς, γνώσης και ανθρώπινης παρουσίας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, επίσης, η συζήτηση για το «δικαίωμα στη λήθη», που μεταφέρει τη συζήτηση πέρα από τη θεραπεία και την επιβίωση, στη ζωή του ανθρώπου μετά τον καρκίνο και στην ανάγκη η νόσος να μην αποτελεί για πάντα μέρος της ταυτότητάς του.

Συνεχίζουμε να στηρίζουμε ενεργά την επιστημονική αρθρογραφία και τη συμμετοχή των μελών μας στο περιοδικό, ενισχύοντας τη διάδοση της γνώσης και τον δημιουργικό διάλογο στην ογκολογική κοινότητα. Σας προσκαλούμε να παραμείνετε ενεργό μέρος αυτής της προσπάθειας, αποστέλλοντας άρθρα και ενημερωτικό υλικό στο e-mail: hesmo@otenet.gr.

Επιπλέον, σας υπενθυμίζουμε τη σημαντική επιστημονική δραστηριότητα του επίσημου περιοδικού της ΕΟΠΕ, Forum of Clinical Oncology (FCO), το οποίο μπορείτε να βρείτε στον σύνδεσμο: https://reference-global.com/journal/FCO.

Σας ευχόμαστε καλή ανάγνωση!

Η εισαγωγική εικόνα έγινε με την γραφίδα της ΑΙ και θυμίζει τον τρόπο παλαιών μαστόρων. Τα φουσκάκια και τα σχολιανά είναι του Ν.Π.Α.Κ.

Βιβλίο πρώτο: Λόγια και εικόνες από μία νυχτερινή περιπλάνηση σε στενά σοκάκια και λεωφόρους μιας  πόλης του σήμερα. Μια γυναίκα μόνη, παρέα με τις σκέψεις της που την κυνηγάνε ανελέητα. Ένα ποτό, prochiro fagito sto podi (δεν την πάω την αγγλικούρα / φράση; στριιτ φούντ). Και περπατούσα μέσα στη νύχτα χωρίς να γνωρίζω κανένα και ούτε κανένας με γνώριζε, ε,ε,ε. Περπατάει μέσα στους ζωντανούς και διαλογίζεται με πεθαμένους. Εντός και εκτός του κόσμου τούτου. Δέος και πολλά ρίσκα…

Πότε; σημαδιακό. Την παγκόσμια ημέρα των νεκρών –  έχουν και αυτοί την μέρα τους – που τελειώνει τα μεσάνυκτα. Στο μεταίχμιο μιας άλλης ημέρας που ξημερώνει, η αφηγήτρια συνεχίζει τον δρόμο της.

Το βιβλίο ξεκινά. Σημαδιακή η πρώτη φράση, κρατηθείτε:  Το πρόβλημα είναι οι γιατροί και όχι ο καρκίνος. Η  φράση αυτή γεννήθηκε μόνη της. Πετάχτηκε από το κεφάλι της θεάς Αθηνάς απροσκάλεστη… (1).

Πετιέσαι και εσύ από την καρέκλα. Αιφνιδιασμός.

Πως είπατε Σενορίτα μου; Ώπατις, Για να το δούμε μαζί σου μαγγιόρα μου. Ζωγραφίζεις, αλλά μόνη σου.

 Καταλαβαίνετε, ότι με αυτές τις πρώτες λέξεις  στη εισαγωγή ενός βιβλίου – κυριολεκτικά, έτσι ξεκινάει –  πόσο τσιμπάς, πόσο σε προκαλεί η συνέχεια. Αναγνώστη βοήθεια (2) – ειδικά σε εσένα το λέω – τον ογκολόγο .

Ο λόγος της προς τον θεράποντα, πότε περιπαικτικός, πότε κραυγή, κάποτε λυγμός σπαρακτικός,  συνταρακτικός  – όπως και να έχει – σε αφήνει με ένα κόμπο στο λαιμό. Να ένα δείγμα γραφής, σε θάλαμο αναμονής ΜΕΘ: Φόβος ανάμεικτος με προσμονή όπως με τον πατέρα που μετά το ξύλο θα σου πάρει αυτοκινητάκι.

Λίγες γραμμές πιο κάτω συμπληρώνει: Ο καρκίνος είναι στο βωμό και γιατροί, οι ιερείς που κρατούν το λύχνο του αναμμένο.

Άτιμο ιερατείο. Τι ακριβώς κάνουν, στο φως, στο σκοτάδι και στη σιωπή; Μόνο ένας – πως το λέτε εσείς εδώ, γιατί ξέχασα πως το λέμε εμείς εκεί; Ααα ναι: insider – που τα ξέρει καλά από μέσα, μπορεί να σας /μας το μαρτυρήσει  από αυτή την στήλη, σταγόνα, σταγόνα.  

Νάτος λοιπόν ο νεαρός Ασκληπιάδης.

Ιστορική αναδρομή στο 1985. Το ΕΣΥ στο ξεκίνημα, μωρό που μπουσουλάει –  κακός λογισμός ο συνειρμός :  στα τέσσερα – ποια η διαφορά του τώρα στα 41 του, ανάπηρο με Π, πάλι στα τέσσερα  στηρίζεται; Ναι ξέρω, ήταν μιά ανα-γέννηση, την ζήσαμε, αλλά…

Ο νεαρός μας έχει τα μάτια ανοιχτά, κρίνει. Είπε αρκετές φορές ευχαριστώ δεν θα πάρω – μακριά από αρνητικές διδασκαλίες / διδάγματα – και χρεωστά αιώνια / άπειρη ευγνωμοσύνη για τις θετικές στιγμές των δασκάλων του, που αντέγραψε.

Πορεύθηκε με κριτικό πνεύμα. Μοttο του : συνένοχο στο φόνο δεν θα με έχετε. Ξεκίνησε τελευταίος στην σειρά τρώγοντας την σκόνη των προπορευόμενων, για τριάντα χρόνια. Επιβίωσε. Τυχερός από επιλογή. Γίνεται; ναι γίνεται. Ούτε το λιβανιστήρι ούτε την ουρά απ΄τα άσπρα ράσα κράτησε (3). Και φυσικά το πλήρωσε.

Ανάσανε  λεύτερα μόνο τα τελευταία δύο χρόνια πριν την σύνταξη. Και μετά και μετά; Τι και μετά. Δοκίμασε την Πολιτική. Τους ξέφυγε όμως. Δεν κόλλαγε μαζί τους με τίποτε. Και ακόμα τρέχει.

Δεν κάθεται όμως ήσυχα. Το 2024, του κλείσανε το μικρόφωνο στο κριτικό του σχόλιο, στην  αναγγελία του 3^ου Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τον Καρκίνο. Ο λόγος; Μα για τον ίδιο λόγο, που  η ΕΟΠΕ σήμερα το 2026, στο νέο, Εθνικό Σχέδιο Δράσης κατά του Καρκίνου έχει ρόλο κομπάρσου, με ένα μοναχικό ογκολογο στον 25μελή θίασο.

Από αυτήν την απαξίωση, αναπάντεχα, απρόσμενα, εκεί που δεν το περίμενε ήλθε να γίνει πράξη, η συμπαράσταση από τον επόμενο ομιλητή, σημαίνον πρόσωπο της ελληνικής και ευρωπαϊκής ογκολογίας.. Έκανε από μικροφώνου αναφορά και συνηγορία στις ενοχλητικές για το κατεστημένο θέσεις του καταδικασμένου σε αφωνία, τελείωσε, κατέβηκε από το βήμα και με φιλικό χτύπημα στην πλάτη ενώπιον όλων, συντρόφευσε τον άφωνο συνάδελφο, στην διπλανή καρέκλα.

Πολλά τα είδη καλοσύνης. Έχω γράψει παλαιότερα για την καλοσύνη των αγνώστων, αλλά ο Σταύρος Ζουμπουλάκης ανοίγει το θέμα  για τα καλά (4). Βέβαια, σαν αντίβαρο στο καλό και την καλοσύνη, υπάρχει και το αντίστοιχο αναπάντεχο κακό και η απρόσμενη κακιοσύνη.

Συνεχίζουμε. Αυτά λοιπόν, πίσω από  τις λέξεις, κρύβεται….  κάτι. Όχι, δεν είναι ο επίκαιρος πολιτικός στους στοίχους του τραγουδιού των Olympians του 1991 (5), αλλά το πολυσήμαντο κάθε φαινομενικά,  μοναχικής λέξης.

Και τώρα ας περάσουμε στο δεύτερο θέμα του ΛΑΕ – της  συντομογραφίας στον τίτλο του άρθρου – μετά τις λέξεις, ώρα λοιπόν να μιλήσουν οι αριθμοί. Δεν χρήζουν επεξηγήσεων. Ως γνωστόν οι αριθμοί μιλάνε μόνοι τους. Είναι ξεκάθαροι.

Αναφορά στο δεύτερο βιβλίο. Αυτή την φορά  την   σκυτάλη παίρνει  ένας εκπρόσωπος της πολιτείας.  Ας του παραχωρήσουμε τον λόγο (6).

Ενδιαφέρουσα αναδρομή. Αργεί λίγο. Περιμένεις να φτάσεις στη σελ 233, για να μιλήσουν οι αριθμοί. Νατες, νάτες έρχονται (δημοτικό τραγούδι για καραγκούνες ) οι ελπίδες που τελικά δεν ήρθαν, δηλαδή οι 20 μεταρρυθμίσεις στην Υγεία που έμειναν στα χαρτιά. Η δικαιολογία: δεν προλάβαμε. Ο χρόνος άραγε να ήταν ελάχιστος; πέντε τέρμινα, ας πούμε; όχι. Μόνο πέντε χρόνια….

Αν μη πηλόν τύψης, κέραμος ου γίνεται.

Αν δεν χτυπήσεις τον πηλό, δεν γίνεται κεραμίδι.

Αρχύτας ο Ταραντίνος, 4^ος αιώνας π.Χ.

Μετά τις λέξεις, οι αριθμοί και μετά τέλος. Την εικόνα την είδατε ήδη, πρώτη, πρώτη στη εισαγωγή.

Και έζησαν αυτοί καλά και εμείς χειρότερα.

Αυτά όπως τα  βλέπουν και τα γράφουν οι γύρω μας φροντιστές και αφεντικά μιλώντας για εμάς.  Με φρόνηση; με αφέλεια;  Δεν ξέρω;

Τελικά εγώ, ο λειτουργός υγείας και ΕΣΥ ο ασθενής, ο απέναντι, που είμαστε;

Άφωνοι. Πότε θα ενώσουμε τι φωνές μας; Πόσο ακόμα θα αφήσουμε τους άλλους να μιλάνε εκ μέρους μας; ναι για μας τους δύο;  Ως πότε παλληκάρια θα μας λένε οι φροντιστές και  οι διοικούντες στο φλιτζάνι την μοίρα μας, σε δικό τους στημένο σκηνικό. Τελικά πόσο μας ξέρουν και μιλάνε για μας; ή μάλλον πότε θα μας αφήσουν ήσυχους, οι απ΄έξω, να τα βρούμε πρώτα εμείς μεταξύ μας; Μας λένε:

Είστε ΑΧΑΡΙΣΤΟΙ με περικεφαλαία. Εσένα άρρωστε, έ άρρωστε, σου καταργήσαμε το πεντάευρο και σένα Ασκληπιάδη σε βοηθάμε. Να δες και πάρε την ψηφιακή Ελλάδα 2-0.

Με ποιόν αντίπαλο; Ξεχνάνε συστηματικά να μας το πούν, ποιόν νίκησε η Ελλαδάρα με σκόρ 2-0. Άραγε τον κακό της εαυτό, δεν το πιστεύω.

Μα τώρα, η καταγραφή / ενημέρωση του ηλεκτρονικού φακέλου σε ψηφιακή μορφή, είναι τόσο χρονοβόρα που νοσταλγείς το γράψιμο και το δαγκωμένο BIC. Μην βιαστείτε να υπερασπιστείτε την ηλεκτρονική γραφίδα. ‘Όχι δεν είμαι  λουδίτης. Καλή είναι αυτή η ΑΙ, η νεώτερη αδελφούλα. Αλλά……

Όμως, το θέμα δεν είναι το μέσον αλλά το πεδίο δράσης και η οργάνωση του.

Τα υποχρεωτικά πεδία της οθόνης, χρονοβόρα αγρίμια, σου την έχουνε στημένη, σε περιμένουν. Πρέπει να συμπληρωθούν για να ημερεύσουν. Αυτή η μορφή του  γραφειοκρατικού  απαιτητικού συστήματος του ψηφιακού κόσμου, δεν έχει καμιά σχέση με τον γραπτό συνοπτικό κόσμο του ελεύθερου συνειρμού πάνω στο χαρτί, μην ξεχνώντας τα καίρια σημεία – στο γκρίζο φάκελο του χάρτινου χειρόγραφου – του ιστορικού του ασθενούς.

Ψηφιακή εποχή δε θέλετε; Κατά συνέπειαν, καθυστέρηση, κόπωση, εκνευρισμός, προσήλωση στην οθόνη και όχι στο πρόσωπο του άλλου. Ξεχάστε την αφηγηματική ιατρική. Ε,ε, ε, δεν το λες πρόοδο όλο αυτό.

Να, δείτε πως αξιολογείται αυτή η σημερινή διαδικασία, από το αγαπητό πανεπιστήμιο του Κάλγκαρι στον Καναδά (7).

Από το ίδιο πανεπιστήμιο, ξανά δείτε τι χάνουμε, αν δεν βάλουμε λίγο στο πλάι την οθόνη που μας κρύβει το πρόσωπο του άλλου (8). Αυτή είναι μάτια μου η κατάσταση. Διαχρονικά προβληματική και ατελέσφορη, η προτεινόμενη θεραπεία. Η νόσος ανθίσταται.

ΤΕΛΟΣ. Τι το ψάχνεις;

Να αναρωτιέμαι. Ψάχνουμε άραγε την αγιοποίηση του σιναφιού; Ίσως. Τι δηλαδή τσάμπα φοράμε το άσπρο ράσο; Κρύβε λόγια. Το τελευταίο καιρό, πράγματι λιγοστεύουν οι λειτουργοί της υγείας που κατά την άσκηση  των καθηκόντων τους, φοράνε την άσπρη πανοπλία. Όσοι τέλος πάντων από εμάς το φοράνε ακόμα. Δύσκολα τα πράγματα ως Άγγελοι λευκοφόροι, ναι. Να δοκιμάζαμε τουλάχιστον, ως λευκοφόροι την διάνοιαν (9) ;

Κλείνουμε. Διαλέγουμε ως επίλογο ένα ποίημα με τίτλο Πρόλογος.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στους φίλους μου

Κόβεται η δική μας αναπνοή,
χάνεται ο χρόνος, παιδιά·
σε φωνή μοιάζει
που ζύγωσε
μας προσπέρασε
μα δεν ακούστηκε,
κι ένας από μας, ο πιο καλός,
ελπίζει ακόμα
αλλά ντρέπεται να το πεί…

Γιώργος Σαραντάρης 1908-1941.

Φωνή που δεν ακούστηκε. Ναι η ελπίδα πεθαίνει τελευταία.

1. Έρση Σωτηροπούλου. Σενιορίτα. Εκδόσεις Πατάκης, Αθήνα 2026. Υπάρχει στο Bookpress μια εξαιρετική παρουσίαση του βιβλίου από τον Αντώνη Γουλιανό. Διαβάστε την. .

2. Τοπίο μυστικό. Τραγούδι του Διονύση Σαββόπουλου. Δίσκος Τραπεζάκια έξω, 1983.

3. Απόστολος Αποστολίδης. Κάτω από την λευκή μπλούζα. Εκδόσεις Τεχνόραμα, Αθήνα 2026.

4. Σταύρος Ζουμπουλάκης. Καλό και καλοσύνη.  Άρθρο στη Καθημερινή, 2026.

5. Αλέξης. Στοίχοι Λ. Παπαδόπουλου, μουσική Β. Πιτσιλαδή. Πρώτη εκτέλεση: Πασχάλης και Olympians, 1968. .

6. Ανδρέας Ξανθός. Το κόκκινο νήμα. Εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα 2025.

7. Marilynn Larkin. Canadian Electronic Health Record interoperability. Weak ,Uneven, Harming patients.*

8. Sari Harrar : They say Compassion drains you. Science disagree.*

* Το 7 και τo 8 είναι σχόλια του Medscape σε ιατρικά άρθρα του 2026. Ένα προβληματικό ψηφιακό σύστημα τελικά, βλάπτει την υγεία και ο ευάλωτος συναισθηματικά θεράπων, εκτιμάται θετικά από τον ασθενή και ανεβάζει την σχέση.

9. Οδυσσέας Ελύτης. Η μαγεία του Παπαδιαμάντη. Εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα 1996. Οι λευκοφόροι είναι αναφορά του συγγραφέα, στον Ρωμανό τον Μελωδό.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, επενδύσεις ύψους 11,67 δισ. ευρώ σε νέα φάρμακα την περίοδο 2014–2024 δημιούργησαν συνολική αξία 66 δισ. ευρώ, ενώ για την Ελλάδα η μελέτη καταγράφει σημαντική μείωση των νοσηλειών, αύξηση του προσδόκιμου ζωής και οικονομικό όφελος που ξεπερνά τα 550 εκατ. ευρώ μέσω της αύξησης της παραγωγικότητας και της εξοικονόμησης πόρων για το σύστημα υγείας.

Στο πλαίσιο της παρουσίασης της μελέτης, ο Πρόεδρος της Εταιρείας Ογκολόγων Παθολόγων Ελλάδας (ΕΟΠΕ), κ. Εμμανουήλ Σαλούστρος, επισήμανε ότι η πρόοδος στην ογκολογία είναι εντυπωσιακή, με τη θνησιμότητα από καρκίνο να έχει μειωθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες χάρη στην πρόληψη και τις καινοτόμες θεραπείες, ενώ ανέδειξε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τη σημαντική βελτίωση της επιβίωσης των ασθενών με μεταστατικό καρκίνο του πνεύμονα.

Διαβάστε την πλήρη μελέτη και το σχετικό υλικό εδώ: https://www.sfee.gr/to-ergo-mas/meletes/

Ο Σύλλογος Καρκινοπαθών, Εθελοντών, Φίλων, Ιατρών «Κ.Ε.Φ.Ι.» Αθηνών συνέχισε το πρόγραμμα «Με την έγκαιρη διάγνωση, ΝΑΙ, έχεις το χρόνο», στην Κάτω Βασιλική. Το πρόγραμμα αυτό είναι μία σειρά από Ημερίδες σε επαρχιακές πόλεις της Ελλάδας με στόχο την ενημέρωση του κοινού για την έγκαιρη διάγνωση στην αντιμετώπιση του καρκίνου γιατί η γνώση δεν έχει σύνορα και περιορισμούς.

Το πρόγραμμα «Με την έγκαιρη διάγνωση, ΝΑΙ, έχεις το χρόνο» ξεκίνησε από τον νομό Μεσσηνίας. Το  Σάββατο 11 Ιουλίου ο Σύλλογος «Κ.Ε.Φ.Ι.» συνδιοργάνωσε με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Κάτω Βασιλικής  το παραπάνω πρόγραμμα με σκοπό την ενημέρωση του κοινού.

Σκοπός του προγράμματος ήταν να παρέχει έγκυρη και τεκμηριωμένη ενημέρωση για τις σημαντικές εξελίξεις στις μεθόδους πρόληψης, έγκαιρης διάγνωσης και αντιμετώπισης του καρκίνου.