Στη σύγχρονη ογκολογία, ο βιοδείκτης δεν είναι μία ακόμη εργαστηριακή εξέταση είναι το διαβατήριο του ασθενούς προς την κατάλληλη θεραπεία.

Στην Εταιρεία Ογκολόγων Παθολόγων Ελλάδας (ΕΟΠΕ) υποδεχθήκαμε με ιδιαίτερη ικανοποίηση τη δημοσίευση της υπουργικής απόφασης για την επικαιροποίηση του καταλόγου των αποζημιούμενων βιοδεικτών και, ιδίως, τη θεσμοθέτηση μιας σαφούς διαδικασίας τακτικής αξιολόγησης και ένταξης νέων βιοδεικτών στο μέλλον.

Η εξέλιξη αυτή αποτελεί σημαντικό βήμα προς τον εκσυγχρονισμό της ογκολογικής περίθαλψης στη χώρα μας και ανταποκρίνεται σε ένα πάγιο αίτημα της επιστημονικής κοινότητας για ένα δυναμικό σύστημα που θα μπορεί να ακολουθεί τις συνεχείς εξελίξεις της Ιατρικής Ακριβείας.

Ωστόσο, η κλινική εφαρμογή του νέου πλαισίου έχει ήδη καθυστερήσει σημαντικά. Κατά το διάστημα αυτό, πολλοί ασθενείς στερήθηκαν τη δυνατότητα πρόσβασης σε απαραίτητες μοριακές εξετάσεις, γεγονός που σε αρκετές περιπτώσεις περιόρισε ή καθυστέρησε την πρόσβασή τους στις πλέον κατάλληλες στοχευμένες ή ανοσοθεραπευτικές επιλογές.

Το μέγεθος της ανάγκης αποτυπώνεται και στους υπολογισμούς της ΕΟΠΕ: η εφαρμογή της υπουργικής απόφασης για τους βιοδείκτες αναμένεται να δώσει πρόσβαση σε περίπου 23.000 ασθενείς με διαφορετικά νεοπλάσματα —μεταξύ άλλων καρκίνο πνεύμονα, μαστού, προστάτη, παγκρέατος, ουροδόχου κύστης, παχέος εντέρου, ωοθηκών και τραχήλου μήτρας- σε εξετάσεις απαραίτητες για την ορθή θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους.

Στο πλαίσιο της σχετικής συνέντευξης Τύπου, στο πάνελ συμμετείχαν οι κ.κ. Εμμανουήλ Σαλούστρος, Αριστοτέλης Μπάμιας και Μιχάλης Λιόντος από την ΕΟΠΕ, ο κ. Σπυρίδων Γούλας Προϊστάμενος της Διεύθυνσης Στρατηγικού Σχεδιασμού του ΕΟΠΥΥ, η κα. Έλενα Χουλιάρα, Αντιπρόεδρος του ΣΦΕΕ, ο κ. Ελευθέριος Ελευθεριάδης, Αντιπρόεδρος της ΕΕΠΑ, η κα. Παρασκευή Μιχαλοπούλου, Αντιπρόεδρος της ΕΛΛΟΚ και η κα. Εύη Πούλιου Αξιολογητής Ποιότητας του ΕΣΥΔ.

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης αναδείχθηκε η ανάγκη να επιταχυνθούν οι διαδικασίες υλοποίησης της αποζημίωσης των βιοδεικτών, ώστε η θεσμική πρόοδος που έχει ήδη επιτευχθεί να μετατραπεί άμεσα σε πραγματική δυνατότητα πρόσβασης για τους ασθενείς.

Παράλληλα, τονίστηκε η σημαντική συμβολή της ΕΟΠΕ και της φαρμακοβιομηχανίας στην υποστήριξη κλινικών προγραμμάτων που επιτρέπουν τη δωρεάν εξέταση βιοδεικτών σε ασθενείς με καρκίνο. Από το 2015, μέσα από τα προγράμματα αυτά, περισσότερα από 3.500 άτομα με καρκίνο ωοθηκών, ενδομητρίου, πνεύμονα, μαστού, γαστρικό και ουροθηλιακό καρκίνο έχουν λάβει κλινικά χρήσιμες πληροφορίες για τη μοριακή ταυτοποίηση της νόσου και την επιλογή της κατάλληλης θεραπευτικής προσέγγισης. Τα προγράμματα αυτά έχουν καλύψει ουσιαστικά κενά πρόσβασης τα προηγούμενα χρόνια. Ωστόσο, υπογραμμίστηκε ότι η μακροπρόθεσμη και ισότιμη πρόσβαση δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε έκτακτες πρωτοβουλίες, αλλά απαιτεί ένα σταθερό, διαφανές και προβλέψιμο πλαίσιο αξιολόγησης, αποζημίωσης και χρηματοδότησης.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη διασφάλιση της ποιότητας των εξετάσεων. Η αξιοπιστία των αποτελεσμάτων προϋποθέτει εργαστήρια που εφαρμόζουν τεκμηριωμένες διαδικασίες ποιότητας, διαθέτουν κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό, χρησιμοποιούν επικυρωμένες μεθόδους, συμμετέχουν σε εξωτερικά προγράμματα ποιοτικού ελέγχου και λειτουργούν με βάση πρότυπα πιστοποίησης από το Εθνικό Σύστημα Διαπίστευσης (ΕΣΥΔ). Συζητήθηκε επίσης πώς οι υφιστάμενες διαδικασίες μπορούν να βελτιστοποιηθούν στο μέλλον, με στόχο την περαιτέρω ενίσχυση της αξιοπιστίας, της συγκρισιμότητας και της ταχύτητας των αποτελεσμάτων.

Στο ίδιο πλαίσιο, επισημάνθηκε η ανάγκη να υποστηριχθεί η πιστοποίηση των εργαστηρίων των δημόσιων νοσοκομείων που διαχειρίζονται μεγάλο αριθμό ασθενών με καρκίνο. Η ενίσχυση αυτών των εργαστηρίων αποτελεί κρίσιμη παράμετρο για την ισότιμη πρόσβαση των ασθενών σε ποιοτικούς βιοδείκτες, ανεξάρτητα από τον τόπο παρακολούθησης ή το θεραπευτικό κέντρο στο οποίο απευθύνονται.

Κεντρικό σημείο της συζήτησης αποτέλεσε και ο ρόλος των Παθολογοανατόμων. Η άμεση συμμετοχή τους στη διαχείριση των δειγμάτων των ασθενών είναι απαραίτητη, ώστε να εξασφαλίζεται η καταλληλότητα του βιολογικού υλικού, η ορθολογική επιλογή των εξετάσεων και το καλύτερο δυνατό διαγνωστικό αποτέλεσμα. Παράλληλα, υπογραμμίστηκε η ανάγκη επαρκούς αποζημίωσης της εργασίας τους, καθώς η ποιότητα της μοριακής διάγνωσης αρχίζει από τη σωστή προαναλυτική διαχείριση του δείγματος.

Η ΕΟΠΕ επαναλαμβάνει τη θέση της ότι η συνταγογράφηση των βιοδεικτών πρέπει να πραγματοποιείται από τις ιατρικές ειδικότητες που είναι υπεύθυνες για τη λήψη των θεραπευτικών αποφάσεων και αξιοποιούν άμεσα τα αποτελέσματα των εξετάσεων στην κλινική πράξη. Για τους συμπαγείς όγκους, η ευθύνη αυτή ανήκει στους Παθολόγους Ογκολόγους, οι οποίοι έχουν τη συνολική ευθύνη του θεραπευτικού σχεδιασμού και της επιλογής της κατάλληλης εξατομικευμένης θεραπείας σύμφωνα με τα διεθνή επιστημονικά δεδομένα.

Από την πλευρά του ΕΟΠΥΥ εκφράστηκε η αισιοδοξία ότι η διαπραγμάτευση με τους παρόχους θα ολοκληρωθεί σύντομα, ώστε να καταστεί εφικτή η εφαρμογή της συνταγογράφησης των νέων βιοδεικτών. Η εξέλιξη αυτή αναμένεται να αποτελέσει καθοριστικό βήμα για την πρακτική ενεργοποίηση του νέου πλαισίου και για τη μετατροπή της θεσμικής πρόβλεψης σε πραγματικό όφελος για τους ασθενείς.

Η ΕΟΠΕ παραμένει σταθερά προσηλωμένη στη συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας, τον ΕΟΠΥΥ και όλους τους εμπλεκόμενους φορείς, ώστε η Ιατρική Ακριβείας να καταστεί πραγματικότητα για όλους τους ασθενείς με καρκίνο στη χώρα μας. Η έγκαιρη πρόσβαση σε ποιοτικούς βιοδείκτες και στις κατάλληλες στοχευμένες θεραπείες αποτελεί βασική προϋπόθεση για την παροχή σύγχρονης, αποτελεσματικής και ισότιμης ογκολογικής φροντίδας.

Υπάρχουν βιβλία που τα διαβάζεις και τα αφήνεις. Και υπάρχουν βιβλία που σε διαβάζουν. Που σε κοιτάζουν στα μάτια. Που ρωτάνε: εσύ, πότε σταμάτησες να νιώθεις; Βιβλία που, ενώ τα κρατάς στα χέρια σου, σε ακολουθούν. Σιωπηλά. Μπαίνουν μαζί σου στην κλινική. Κάθονται απέναντί σου, στη θέση του ασθενούς. Και κάποια στιγμή, χωρίς να το καταλάβεις, σε αναγκάζουν να δεις αλλιώς αυτό που μέχρι χθες θεωρούσες δεδομένο. Ο «Μηχανιστικός Άνθρωπος» του Σάββα Σαββόπουλου ανήκει σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία. Και με αυτό το κείμενο θα προσπαθήσω να σας εξηγήσω γιατί. Όχι ως κριτικός βιβλίων. Ως γιατρός που κάθε πρωί, εδώ και χρόνια, κάνει διαγνώσεις, χορηγεί θεραπείες στις φλέβες ασθενών που αγωνιούν. Και που κάποτε, ανάμεσα στις σταγόνες, ακούει κάτι που δεν γράφεται σε κανένα πρωτόκολλο.

Ως Ογκολόγος, δεν μπορώ να διαβάσω αυτό το βιβλίο ουδέτερα. Γιατί το διαβάζω μέσα από τα βλέμματα των ασθενών μου. Ανθρώπων που έρχονται αντιμέτωποι με μια λέξη που αλλάζει τα πάντα. Και που, την ίδια στιγμή, συχνά δεν μπορούν να πουν σχεδόν τίποτα. Θυμάμαι ασθενείς. Κάθονται απέναντί μου με απόλυτη ηρεμία. Μιλούν καθαρά. Ρωτούν λογικά. Καταλαβαίνουν τα πάντα. Και όμως, δεν υπάρχει φόβος. Όχι γιατί δεν φοβούνται. Αλλά γιατί δεν μπορούν να φοβηθούν. Σου μιλούν με ακρίβεια. Σε κοιτούν στα μάτια. Συνεργάζονται. Και όμως κάτι λείπει. Δεν λείπει η κατανόηση. Δεν λείπει η λογική. Λείπει κάτι πιο βαθύ: εκείνη η στιγμή που ο άνθρωπος «σπάει». Εκείνη η στιγμή που το συναίσθημα βρίσκει δρόμο. Και τότε αρχίζει να σχηματίζεται μια πρώτη, σχεδόν ανεπαίσθητη υποψία: ότι πριν από τη νόσο προηγήθηκε μια σιωπή. Φεύγουν από το ιατρείο και αυτό που  μένει δεν είναι η διάγνωση. Είναι το κενό. Και τώρα κατάλαβα ότι αυτό το κενό δεν είναι ίσως δικό μου. Είναι η μορφή της εμπειρίας τους

Ο Σαββόπουλος δεν έφτασε σε αυτό το βιβλίο ξαφνικά. Πρώτα έγραψε τα «Επτά Παραμύθια Ζωής». Εκεί άκουσε επτά καρκινοπαθείς να αφηγούνται τη ζωή τους. Και πίσω από κάθε όγκο βρήκε μια ιστορία που δεν είχε ειπωθεί. Τα «Παραμύθια» ήταν το πρόσωπο. Ο «Μηχανιστικός Άνθρωπος» είναι ο χάρτης. Το πρώτο μας έδωσε τις ιστορίες. Το δεύτερο μας δίνει τη θεωρία που τις ενώνει και τις γενικεύει πέρα από τον καρκίνο: σε αυτοάνοσα, δερματοπάθειες, καρδιαγγειακή νόσο. Σε κάθε μορφή σωματοποίησης.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η ιατρική έχει φτάσει σε εντυπωσιακό επίπεδο ακρίβειας. Η νόσος αναλύεται, κατηγοριοποιείται, στοχοποιείται. Ο ασθενής εισέρχεται σε πρωτόκολλα, σε καμπύλες επιβίωσης, σε μοριακά προφίλ. Η θεραπεία γίνεται όλο και πιο στοχευμένη, όλο και πιο εξατομικευμένη. Και δικαίως, γιατί αυτά σώζουν ζωές. Και όμως, μέσα σε αυτή την πρόοδο υπάρχει ένας κίνδυνος. Όχι επιστημονικός, αλλά υπαρξιακός: να θεωρήσουμε ότι ο άνθρωπος εξαντλείται στη βιολογία του. Όσο πιο ακριβείς γινόμαστε στη βιολογία, τόσο πιο εύκολο είναι να χάσουμε την πολυπλοκότητα του ανθρώπου.

«Η βιολογία του καρκίνου είναι πολύπλοκη, αλλά ο άνθρωπος που τη φέρει είναι ακόμη περισσότερο»

Αυτό που το βιβλίο  αποκαλύπτει είναι ότι υπάρχει ένα επίπεδο του ανθρώπου που δεν αναλύεται και ένα επίπεδο της εμπειρίας που δεν μεταφράζεται σε δεδομένα. Αυτό είναι το πεδίο του «μηχανιστικού ανθρώπου». Ο «μηχανιστικός άνθρωπος» δεν είναι ψυχολογική μεταφορά. Είναι κλινική πραγματικότητα. Ένας άνθρωπος που λειτουργεί αλλά δεν βιώνει. Που συνεργάζεται αλλά δεν συνδέεται. Που, μέσα από εμπειρίες τραύματος ή χρόνιας συναισθηματικής πίεσης, έχει μάθει να επιβιώνει μέσω της αποσύνδεσης. Ο συγγραφέας τον περιγράφει: ένας άνθρωπος που δεν σταματά. Και γι’ αυτό, δεν συναντά τον εαυτό του. Η σκέψη υπάρχει, αλλά είναι άδεια από φαντασία. Το συναίσθημα υπάρχει, αλλά δεν κυκλοφορεί. Η γλώσσα χρησιμοποιείται, αλλά δεν συμβολίζει. Πρόκειται για μια μορφή ύπαρξης που δεν διαταράσσει, δεν εκδηλώνεται, αλλά και δεν μεταβολίζει την εμπειρία. Αυτή η αποσύνδεση εκφράζεται ως αλεξιθυμία: η αδυναμία αναγνώρισης και λεκτικοποίησης συναισθημάτων. «Δεν είναι ότι ο άνθρωπος δεν αισθάνεται — είναι ότι δεν μπορεί να αναγνωρίσει αυτό που αισθάνεται». Δεν πρόκειται για αδυναμία. Πρόκειται για αμυντικό μηχανισμό επιβίωσης. Κάποτε, σε μια πρώιμη στιγμή, κάτι συνέβη που δεν μπόρεσε να ενσωματωθεί. Μια απουσία, μια ρήξη, μια ασυνέχεια. Και τότε το υποκείμενο διχοτομήθηκε: ένα μέρος συνέχισε να λειτουργεί, να προσαρμόζεται. Ένα άλλο έμεινε πίσω. Χωρίς λέξεις. Χωρίς μορφή. Χωρίς πρόσβαση.

«Ό,τι δεν συμβολοποιείται, σωματοποιείται»

Στο πρώτο κεφάλαιο, ο συγγραφέας ξεκινά από τη διαδρομή της σκέψης. Από τον Freud έως τον Ferenczi και την ψυχοσωματική ιατρική του 20ού αιώνα, αναδεικνύει μια βασική ιδέα: η σχέση ψυχής και σώματος δεν είναι γραμμική αιτιότητα, αλλά σύνθετη, δυναμική αλληλεπίδραση. Η ψυχή δεν «κατοικεί» μόνο στον εγκέφαλο. Διατρέχει το σώμα, εγγράφεται σε αυτό, εκφράζεται μέσα από αυτό. Όταν η εμπειρία δεν μπορεί να γίνει ψυχική, δεν εξαφανίζεται. Μετακινείται. Και καταλήγει εκεί που υπάρχει ακόμη χώρος: στο σώμα. Όχι ως μεταφορά. Ως πραγματικότητα.

«Το σώμα γίνεται η γλώσσα της άφωνης ψυχής»

Το σώμα γίνεται το τελευταίο διαθέσιμο πεδίο. Δεν λειτουργεί απλώς ως βιολογικός φορέας, αλλά ως τόπος εγγραφής της εμπειρίας. Εδώ χρειάζεται να σταθούμε με μεγάλη προσοχή, γιατί είναι εύκολο να παρανοήσουμε. Δεν σημαίνει ότι κάθε σύμπτωμα έχει ένα κρυφό μήνυμα. Σημαίνει κάτι πολύ πιο σύνθετο: ότι το σώμα γίνεται πεδίο έκφρασης όταν ο ψυχισμός δεν μπορεί να λειτουργήσει ως τέτοιο. Ο Σαββόπουλος μιλά για τη σωματοποίηση ως υποκατάστατο της φαντασίας. Εκεί όπου δεν υπάρχει ψυχική σκηνή, το σώμα γίνεται σκηνή. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου το σύμπτωμα μοιάζει να φέρει μια ιστορία. Να συνδέεται με βιώματα, με απώλειες, με συγκρούσεις. Και υπάρχουν άλλες, εξίσου πολλές, όπου το σύμπτωμα εμφανίζεται σαν κάτι ξένο. Σαν κάτι που δεν ανήκει σε αφήγηση. Και ίσως, σε αυτές τις περιπτώσεις, το σώμα δεν εκφράζει νόημα. Εκφράζει την απουσία του. Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο δύσκολα σημεία για εμάς, ως γιατρούς. Γιατί έχουμε μάθει να ερμηνεύουμε. Να εξηγούμε. Να βρίσκουμε αιτίες. Και ξαφνικά, βρισκόμαστε μπροστά σε κάτι που δεν προσφέρεται για ερμηνεία. Κάτι που δεν είναι «σύμβολο», αλλά ρήξη. Και τότε, η στάση μας πρέπει να αλλάξει. Όχι προς την απάντηση, αλλά προς την αντοχή.

Αυτό που κάνει το βιβλίο ιδιαίτερα ενδιαφέρον για την ιατρική είναι ότι δεν καταργεί τη βιολογία, αλλά την επανατοποθετεί. Η σύγχρονη ψυχο-νευρο-ανοσολογία έχει καταδείξει ότι οι ψυχικές καταστάσεις δεν είναι βιολογικά αδιάφορες. Το χρόνιο στρες επηρεάζει τον άξονα HPA, τη ρύθμιση κορτιζόλης, τη φλεγμονώδη απόκριση, τη λειτουργία του ανοσοποιητικού. Αυτές οι διεργασίες μπορούν να επηρεάσουν το μικροπεριβάλλον του όγκου, την ανοσολογική επιτήρηση, τη συνολική φυσιολογική ισορροπία. Αν η ανοσοθεραπεία μάς δίδαξε κάτι, είναι ότι το αποτέλεσμα δεν εξαρτάται μόνο από τον όγκο, αλλά από τη σχέση του οργανισμού με τον όγκο. Ίσως, λοιπόν, το επόμενο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε ότι αυτή η σχέση δεν είναι μόνο βιολογική. Είναι και υπαρξιακή. Το βιβλίο αυτό έρχεται να τοποθετηθεί ακριβώς σε αυτό το σημείο. Όχι ως αντίλογος στην επιστήμη, αλλά ως συμπλήρωμά της. Δεν αποτελεί μια εναλλακτική θεωρία της νόσου, αλλά μια στοχαστική διερεύνηση του ανθρώπου που νοσεί — και κυρίως του τρόπου με τον οποίο η εμπειρία του μπορεί να παραμείνει άρρητη. Ο Σαββόπουλος δεν λέει ότι η ψυχή προκαλεί τη νόσο. Λέει κάτι πιο λεπτό: η νόσος δεν εξηγείται από την ψυχή, αλλά η εμπειρία της νόσου αποκαλύπτει την ψυχή. Δεν φορτώνουμε ποτέ τον ασθενή με ενοχή για τη νόσο του. Αυτό θα ήταν επικίνδυνο και λανθασμένο. Ο Σαββόπουλος διακρίνει ασθένειες κατά κρίσεις, όπου η ένταση κορυφώνεται και εκφορτίζεται (μια ημικρανία, ένα έκζεμα, ένα άσθμα), από τις εξελικτικές νόσους που εγκαθίστανται και προχωρούν. Στις πρώτες, κάτι ακόμη κινείται. Κάτι ακόμη επεξεργάζεται, έστω με δυσκολία. Και στις δεύτερες το σύμπτωμα δεν υποχωρεί, αλλά εγκαθίσταται. Εκεί όπου η νόσος δεν είναι επεισόδιο, αλλά πορεία. Εξελικτική. Προϊούσα. Και εδώ η σκέψη του Σαββόπουλου συναντά την ογκολογία με έναν σχεδόν επώδυνο τρόπο. Γιατί ο καρκίνος δεν είναι κρίση που έρχεται και φεύγει. Είναι διαδικασία που εξελίσσεται.

Και τότε εμφανίζεται ένα ερώτημα που δεν είναι εύκολο να ειπωθεί: μήπως σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό που βλέπουμε στο σώμα αντανακλά μια βαθύτερη αποδιοργάνωση; Όχι ως αιτία. Αλλά ως παράλληλη πορεία. Το σώμα δεν είναι απλώς ένας βιολογικός μηχανισμός που κάποια στιγμή «χάλασε». Είναι ένα σώμα που έχει ζήσει. Που έχει βιώσει. Που έχει υποστεί.

Υπάρχει μια στιγμή στην ιατρική πράξη που η γνώση δεν επαρκεί. Όχι επειδή δεν είναι επαρκής, αλλά επειδή δεν είναι αρκετή για να περιγράψει αυτό που πραγματικά συμβαίνει στον άνθρωπο. Εκεί, στο όριο της βιολογίας, αρχίζει να αναδύεται ένα δεύτερο επίπεδο κατανόησης — ένα πεδίο όπου το σώμα δεν είναι μόνο σώμα, αλλά φορέας μιας σιωπηλής, συχνά αδιαμόρφωτης ιστορίας. Υπάρχει, πράγματι, μια βαθιά ανησυχία που διατρέχει την κλινική πράξη κάθε Ογκολόγου, μια ανησυχία που σπάνια ομολογείται δημόσια: γιατί νοσεί αυτός ο άνθρωπος; Όχι με την έννοια της βιολογικής αιτιότητας, που μπορούμε να αποδώσουμε σε μεταλλάξεις, δείκτες και σταδιοποίηση, αλλά με μια άλλη, βαθύτερη έννοια. Γιατί το σώμα αυτού του ανθρώπου, σε αυτή τη στιγμή της ζωής του, «επιλέγει» να εκφραστεί μέσα από τη νόσο; Το έργο του Σαββόπουλου δεν απαντά ευθέως. Κάνει κάτι δυσκολότερο: μας διδάσκει πώς να παραμείνουμε μέσα σε αυτή την ερώτηση. Είναι η στιγμή που ο ασθενής κάθεται απέναντί σου και, πέρα από τις εξετάσεις, πέρα από τις εικόνες, πέρα από τους δείκτες, νιώθεις ότι κάτι δεν εξηγείται πλήρως. Ότι το σώμα λέει περισσότερα απ’ όσα μπορεί να αποδώσει η βιολογία. Ο γιατρός που τολμά να ρωτήσει «τί συνέβη στη ζωή σας πριν τη διάγνωση» δεν εγκαταλείπει την επιστήμη. Την διευρύνει. Γιατί η απάντηση μπορεί να αποκαλύψει κάτι που καμία απεικόνιση δεν δείχνει: την ιστορία του σώματος. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της κρίσης αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ήδη από τον Ιπποκράτη, η κρίση είναι σημείο όπου συνυπάρχουν ο κίνδυνος και η πιθανότητα αναστροφής. Έτσι η κρίση Δεν είναι μόνο απειλή. Είναι και δυνατότητα. Η νόσος μπορεί να ιδωθεί όχι μόνο ως κατάρρευση, αλλά και ως μια ύστατη προσπάθεια του οργανισμού να διατηρήσει συνοχή. Όχι ως λύση, αλλά ως όριο. Όχι ως νόημα, αλλά ως έσχατη άμυνα. Ο συγγραφέας αναδεικνύει ότι η ασθένεια μπορεί να διακόψει τη μηχανιστική ροή. Η απώλεια της αίσθησης ελέγχου, η αντιπαράθεση με το πεπερασμένο, μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να δημιουργήσουν χώρο για μια νέα μορφή επεξεργασίας. Αναγκάζουν τον άνθρωπο να σταματήσει, να αισθανθεί, να αναρωτηθεί. Και αυτό Δεν είναι λύτρωση. Είναι δυνατότητα.

Η νόσος μπορεί να λειτουργήσει ως ρήγμα που επιτρέπει την επανεκκίνηση της ψυχικής λειτουργίας.

Η θέση αυτή δεν εξιδανικεύει τη νόσο, αλλά αναγνωρίζει τη δυνατότητα που ενδέχεται να αναδυθεί μέσα από την κρίση. Και εδώ τίθεται το δύσκολο ερώτημα: έχουν τα σωματικά συμπτώματα νόημα; Ο Σαββόπουλος δεν δίνει μονοσήμαντη απάντηση. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου το σύμπτωμα «μιλά» και άλλες όπου εκφράζει απουσία νοήματος. Αυτή η διττότητα δεν είναι αδυναμία της θεωρίας, είναι πιστή αποτύπωση της κλινικής πραγματικότητας. Αν ο «Μηχανιστικός Άνθρωπος» περιγράφει τη σιωπή, τα «Επτά Παραμύθια Ζωής» περιγράφουν την αρχή της αφήγησης. Εκεί όπου η εμπειρία δεν μπορούσε να ειπωθεί, αρχίζει να παίρνει μορφή μέσα από σύμβολα, εικόνες, ιστορίες. Η σύγχρονη ιατρική έχει μάθει να διαβάζει το σώμα. Αυτό που δεν έχει ακόμη μάθει πλήρως είναι να διαβάζει τη σιωπή του. Στη σύγχρονη Ψυχοογκολογία η αφήγηση αποκτά θεραπευτική σημασία. Δεν αποτελεί απλώς έκφραση, αλλά εργαλείο επεξεργασίας, νοηματοδότησης. Ο ασθενής χρειάζεται να πει, να δώσει νόημα, να ενταχθεί σε μια ιστορία. Γιατί η νόσος δεν είναι μόνο βιολογικό γεγονός. Είναι και υπαρξιακή εμπειρία.

Στην Ογκολογία συναντάμε συχνά τον «ιδανικό» ασθενή: συνεργάσιμο, ήρεμο, χωρίς απαιτήσεις. Αυτός ο ασθενής μπορεί να μην αναφέρει συμπτώματα, να μην εκφράζει φόβο, να μην εμπλέκεται πραγματικά. Και έτσι, ο πιο εύκολος ασθενής μπορεί να είναι ο πιο δύσκολος να κατανοηθεί. Αυτή η σιωπή είναι συχνά εκκωφαντική. Το έργο «Ο μηχανιστικός άνθρωπος – Σιωπές της ψυχής, ρωγμές του σώματος» φωτίζει ακριβώς αυτή τη σιωπή, η οποία στην κλινική πράξη γίνεται πληροφορία. Έτσι εμφανίζεται ένα από τα πιο σημαντικά κλινικά εργαλεία που αναδεικνύει ο Σαββόπουλος: η αντιμεταβίβαση. Η δυσφορία που αισθάνεται ο γιατρός, η ανία, το κενό, η αίσθηση ότι κάτι λείπει, δεν είναι αποτυχία επικοινωνίας.  Μας δείχνει ότι κάτι στο εσωτερικό του ασθενούς δεν έχει ακόμη βρει μορφή. Σε αυτούς τους ασθενείς, δεν καλείσαι να ερμηνεύσεις. Καλείσαι να αντέξεις χωρίς να βιαστείς να γεμίσεις το κενό. Να δώσεις λέξεις εκεί που δεν υπάρχουν. Να δημιουργήσεις χώρο για σκέψη. Αντί για το γενικό «Πώς είστε;», ίσως είναι πιο χρήσιμο: «Ποιο ήταν το πιο δύσκολο για εσάς σε όλη αυτή τη διαδικασία;» Αυτή η μετατόπιση ανοίγει χώρο για αφήγηση. Ο μηχανιστικός άνθρωπος δεν είναι αυτός που δεν νιώθει. Είναι αυτός που δεν έχει πού να βάλει αυτό που νιώθει. Και ο γιατρός, για λίγο, γίνεται ο τόπος όπου αυτό μπορεί να υπάρξει. Ο ίδιος ο συγγραφέας επιμένει ότι ο θεραπευτής δεν μπορεί να παραμείνει ουδέτερος παρατηρητής. Καλείται να λειτουργήσει ως στήριγμα, ως καθρέφτης, ως περιέχον: μια ζωντανή επιφάνεια πάνω στην οποία ο ασθενής μπορεί να εγγράψει αυτό που δεν κατόρθωσε να σκεφτεί. Αυτή η θέση δεν είναι τεχνική. Είναι ηθική. Απαιτεί ευελιξία, ταπεινότητα και, κυρίως, τη διαθεσιμότητα να συναντήσεις τον άλλον εκεί όπου βρίσκεται.

Το βιβλίο είναι βαθύ, αλλά πρέπει να διαβαστεί σωστά. Δεν είναι βιοϊατρική θεωρία. Δεν είναι αιτιολογική εξήγηση. Αν το διαβάσουμε έτσι, κινδυνεύουμε να ενοχοποιήσουμε τον ασθενή. Η σωστή θέση είναι: φωτίζει τον τρόπο που ο άνθρωπος βιώνει τη νόσο, όχι τον τρόπο που η νόσος δημιουργείται. Δεν εξηγεί τη νόσο. Φωτίζει την εμπειρία της νόσου. Αυτή είναι και η δύναμή του. Και αυτή η δύναμη αλλάζει ριζικά τον τρόπο που βλέπουμε τον ασθενή. Δεν είναι μόνο το παρόν του. Είναι και το παρελθόν του, ακόμη και εκείνο που δεν γνωρίζει. Ο Σαββόπουλος μιλά για το τραύμα που μεταφέρεται. Όχι ως αφήγηση. Αλλά ως ίχνος. Από γενιά σε γενιά. Χωρίς λόγια. Και εμείς δεν καλούμαστε να το αποκαλύψουμε. Αλλά να δημιουργήσουμε τις συνθήκες όπου, αν είναι δυνατό, μπορεί να εμφανιστεί. Αυτό που μας αφήνει ο Σαββόπουλος δεν είναι μια θεωρία. Είναι μια στάση. Μια πρόσκληση να δούμε τον ασθενή όχι μόνο ως φορέα νόσου, αλλά ως φορέα ιστορίας. Να ακούσουμε όχι μόνο τα συμπτώματα, αλλά και τις σιωπές.

Ως Ογκολόγος δεν μπορώ να αρνηθώ τη βιολογία. Δεν μπορώ να αρνηθώ την ανάγκη για θεραπεία, για πρωτόκολλα, για επιστημονική ακρίβεια. Δεν μπορούμε να εξιδανικεύσουμε τη νόσο. Οφείλουμε να τη θεραπεύσουμε, να την πολεμήσουμε, να την περιορίσουμε. Αυτό είναι το έργο μας. Αλλά δεν είναι το μόνο. Οφείλουμε και κάτι ακόμη. Να σταθούμε δίπλα στον άνθρωπο που τη βιώνει. Γιατί απέναντί μου δεν έχω μόνο έναν όγκο. Έχω έναν άνθρωπο. Έναν άνθρωπο που ίσως δεν μπόρεσε να πει την ιστορία του. Έναν άνθρωπο που ίσως έμαθε να ζει χωρίς να αισθάνεται. Έναν άνθρωπο που τώρα, μέσα από το σώμα του, βρίσκεται σε μια κρίση που τον υπερβαίνει. Και εκεί, σε αυτή τη στιγμή, η ιατρική αλλάζει. Η ιατρική δεν είναι μόνο πράξη. Είναι στάση. Δεν είναι μόνο γνώση. Είναι παρουσία. Το σώμα γίνεται το σημείο όπου συναντιούνται η βιολογία και η μνήμη, το τραύμα και η σιωπή, η ζωή και το ανείπωτο.

Στην εποχή της precision medicine ίσως χρειαζόμαστε κάτι εξίσου απαιτητικό: precision στην κατανόηση του ανθρώπου. Γιατί ο όγκος έχει βιολογία, ο ασθενής έχει ιστορία, και η θεραπεία συμβαίνει στο σημείο που αυτά συναντώνται. Το επόμενο βήμα στην Ογκολογία δεν είναι μόνο περισσότερη τεχνολογία. Είναι περισσότερη επίγνωση. Όχι για να αντικαταστήσουμε την επιστήμη — αλλά για να τη συμπληρώσουμε. Γιατί  δεν θεραπεύουμε μόνο κύτταρα, δεν στοχεύουμε μόνο μονοπάτια, δεν ενεργοποιούμε μόνο Τ-λεμφοκύτταρα. Συναντάμε ανθρώπους. Και μερικές φορές, ο πιο σημαντικός ρόλος μας είναι να αναγνωρίσουμε εκείνον που έχει μάθει να ζει χωρίς να αναγνωρίζει αυτό που αισθάνεται. Και εμείς, ως Ογκολόγοι,  καλούμαστε να μείνουμε εκεί όπου κάτι δεν μπορεί ακόμη να ειπωθεί.

Ο «μηχανιστικός άνθρωπος» μας καλεί όχι να αλλάξουμε την επιστήμη μας, αλλά να διευρύνουμε το βλέμμα μας. Ο Σαββόπουλος γράφει: «όσο περισσότερο ακούμε τον βαθύτερο εαυτό μας, τόσο περισσότερο ανακαλύπτουμε την ιστορία μας, την αγάπη και τις αρετές μας». Αυτό το βιβλίο δεν σε μαθαίνει κάτι. Σε θυμίζει κάτι. Ότι είσαι ζωντανός. Ότι έχεις δικαίωμα να πονάς. Και ότι ο πόνος αυτός, αν τον ακούσεις, μπορεί να σε σώσει. Σε αυτό το βιβλίο, η επιστήμη και το συναίσθημα δεν είναι αντίπαλοι. Είναι σύμμαχοι. Όπως η ψυχή και το σώμα. Όπως ο γιατρός και ο ασθενής. Όπως ο Σαββόπουλος και εμείς.

«Θεραπεύουμε ανθρώπους, όχι όγκους. Ας μάθουμε να ακούμε αυτό που σωπαίνει».

Η Ευρώπη βρίσκεται σήμερα, ως προς τον πεδίο του καρκίνου, σε μια κρίσιμη καμπή. Οι συζητήσεις για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (Multiannual Financing Framework) της Ευρωπαϊκή Ένωσης και η αξιολόγηση του Ευρωπαϊκού Σχεδίου για την Καταπολέμηση του Καρκίνου (Europe’s Beating Cancer Plan) εξελίσσονται παράλληλα – και μάλιστα σε μια περίοδο κατά την οποία οι εκτιμήσεις θέλουν τον καρκίνο να καθίσταται η κύρια αιτία θανάτου στην ήπειρο τις επόμενες δεκαετίες.

Το μέγεθος της πρόκλησης που χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε αποτυπώνεται ήδη στα οικονομικά μεγέθη που συνοδεύουν τον καρκίνο. Το ετήσιο κόστος της νόσου για την Ευρώπη ξεπερνά τα 100 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ η απώλεια παραγωγικότητας από τον καρκίνο ισοδυναμεί με πάνω από 300 εκατομμύρια ημέρες απασχόλησης κάθε χρόνο. Ένα φορτίο εξαιρετικά σημαντικό, που, σε παραλληλία με το νοσολογικό και υπό την πίεση των δημογραφικών και επιδημιολογικών μεταβολών, προβλέπεται να αυξηθεί περαιτέρω. Η πρόκληση, ωστόσο, για την πολιτική για τον καρκίνο δεν είναι μόνο ποσοτική. Είναι βαθιά διαρθρωτική. Τα συστήματα υγείας, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα, εδώ και χρόνια οικοδομήθηκαν γύρω από ένα μοντέλο φροντίδας, σχεδιασμένο να αντιμετωπίζει διακριτά περιστατικά οξείας νόσησης – με άλλα λόγια, σχεδιασμένο να αντιμετωπίζει επεισόδια νόσου. Ο καρκίνος όμως, πια, λόγω της σημαντικής εξέλιξης και της συμβολής της κλινικής επιστήμης είναι μια, εν πολλοίς, χρόνια κατάσταση, που αφορά φροντίδα δια βίου, σε ένα εκτεταμένο χρονικό συνεχές. Η αντίφαση ανάμεσα στον ισχύοντα σχεδιασμό του συστήματος με την ανάγκη που το σύστημα καλείται να αντιμετωπίσει, είναι θεμελιώδης.

Το κεντρικό εύρημα της έκθεσης της All.Can International, και το νήμα που διέτρεξε ολόκληρη τη συζήτηση μας σήμερα, είναι ότι η ανθρωποκεντρική φροντίδα δεν συνιστά απλώς μια ηθική απαίτηση ή ένα δίκαιο αίτημα. Συνιστά, παράλληλα, μια στρατηγική βιωσιμότητας για το σύστημα υγείας. Η οργάνωση της φροντίδας γύρω από το άτομο συνδέεται με λιγότερες περιττές νοσηλείες, ταχύτερη διάγνωση, μικρότερη οικονομική επιβάρυνση των ασθενών και του συστήματος υγείας, και καλύτερες εκβάσεις. Πρόκειται για οφέλη μετρήσιμα, και όχι για αόριστες ποιοτικές βελτιώσεις. Αν δεχθούμε ότι συνθήκη αυτή ισχύει, τότε το θεμελιώδες ερώτημα της δημόσιας συζήτησης αυτόματα μετατοπίζεται. Δεν αφορά πλέον το αν η ανθρωποκεντρική φροντίδα αποδίδει, ζήτημα για το οποίο τα δεδομένα είναι πλέον επαρκή, αλλά το αν θα επιλέξουμε να τη χρηματοδοτήσουμε – και, βεβαίως, με ποιον τρόπο θα επιλέξουμε να τη χρηματοδοτήσουμε.

Αν επιλέξουμε να ακολουθήσουμε αυτή την αλλαγή οπτικής, τότε μάλλον οφείλουμε να δουλέψουμε, σε όρους πολιτικής και πρακτικής, σε δύο διαστάσεις: στη διάσταση του χρόνου και στη διάσταση της ανθρωποκεντρικότητας.

Η διάσταση του χρόνου εν πολλοίς συμπυκνώνεται γύρω από την έννοια του «έγκαιρα» ή, αλλιώς, του «νωρίς» (early). Η έγκαιρη παρέμβαση α) στην αντιμετώπιση της έκθεσης σε παράγοντες κινδύνου, β) στη διάγνωση, γ) στη σύνδεση της διάγνωσης με τη φροντίδα και δ) στην εξέλιξη των βημάτων στις θεραπευτικές αποφάσεις, αποτελεί μία από τις πλέον αξιόπιστες οδούς προς τη βιωσιμότητα του συστήματος. Υπό αυτό το πρίσμα, μέτρα που φροντίζουν για το «έγκαιρα», όπως ο προσυμπτωματικός έλεγχος και ο εμβολιασμός, οφείλουν να νοούνται ως κοινωνική υποδομή και να αντιμετωπίζονται, σε όρους χρηματοδότησης, σχεδιασμού και πολιτικής, ως ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά, υποστηριζόμενα, χρηματοδοτικά, σε κεντρικό ευρωπαϊκό επίπεδο. Όχι ως προγράμματα που ενεργοποιούνται και απενεργοποιούνται ανάλογα με τον εκάστοτε δημοσιονομικό κύκλο.

Η δεύτερη διάσταση αφορά την έμφαση στο συνεχές της φροντίδας, η οποία είναι οργανωμένη γύρω από το άτομο, σε αντικατάσταση της παραδοσιακής λογικής της αντιμετώπισης των διακριτών επεισοδίων της νόσου. Το εγχείρημα είναι προσφιλές και ελκυστικό, αλλά είναι ευκολότερο στη διατύπωση παρά στην εφαρμογή. Η στροφή προς το συνεχές της φροντίδας συνιστά μια δομική αλλαγή κουλτούρας, και ως τέτοια οφείλει να υποστηριχθεί από και κατάλληλους χρηματοδοτικούς μηχανισμούς. Η αποζημίωση (δηλαδή η πληρωμή των παρόχων) από το σύστημα για πράγματα που δεν θα συμβούν, όπως, για παράδειγμα, για τα επεισόδια που θα αποφευχθούν και για τις καθυστερημένες διαγνώσεις που θα προληφθούν, αποτελεί ένα απαιτητικό εγχείρημα, τόσο εννοιολογικά όσο και τεχνικά. Οι δείκτες εκβάσεων και εμπειρίας που αναφέρονται από τους ίδιους τους ασθενείς, οι γνωστοί ως PROMs και PREMs, όπως και τα δεδομένα πραγματικού κόσμου, συγκαταλέγονται στα εργαλεία που μπορούν να καταστήσουν την αξία αυτή ορατή, και επομένως χρηματοδοτήσιμη.

Οι ολιστικές προσεγγίσεις αξιολόγησης των συστημάτων, όπως αυτή της έκθεσης της All.Can, καταδεικνύουν ότι τα δομικά στοιχεία της σύγχρονης φροντίδας του καρκίνου βρίσκονται ήδη, σε μεγάλο βαθμό, στη θέση τους στις περισσότερες χώρες της Ένωσης. Μητρώα, ηλεκτρονικοί φάκελοι ασθενών, διεπιστημονικά συμβούλια, εργαλεία καταγραφής της εμπειρίας των ασθενών. Εκείνο που κατά κανόνα απουσιάζει δεν είναι τα συστατικά, αλλά η στρατηγική που τα συνδέει. Και η στρατηγική αυτή για να πραγματωθεί χρειάζεται πέντε βασικά σημεία 1. Εθνικά Σχέδια για τον Καρκίνο με σαφείς στόχους, πόρους, δείκτες μέτρησης των αποτελεσμάτων και ονομαστική ευθύνη εφαρμογής 2. Καθορισμένα μονοπάτια φροντίδας και παρακολούθηση των χρόνων μεταξύ των κόμβων του θεραπευτικού συνεχούς 3. Διασύνδεση όλων των διαθέσιμων δεδομένων σε ενιαίο σύνολο, ώστε η φροντίδα να οργανώνεται άμεσα γύρω από τον πάσχοντα, χωρίς επιπλέον διοικητικό φορτίο για τους κλινικούς επιστήμονες 4. Φροντίδα για το ανθρώπινο δυναμικό του μέλλοντος, με εστίαση στους αριθμούς αλλά και τους νέους ρόλους και δεξιότητες 5. Σταθερή και βιώσιμη χρηματοδότηση, στα στοιχεία της φροντίδας που έχουν τον χαρακτήρα επένδυσης – σε μια ευρύτερη, κοινωνική οπτική.

Αν αποφασίσουμε να οργανώσουμε τη φροντίδα του μέλλοντος γύρω από το χρονικό συνεχές και το αποτέλεσμα, τότε η συζήτηση αποκτά σαφή πολιτική διάσταση. Αυτό που αναζητούμε δεν είναι η κάλυψη ενός κενού γνώσης ή η ανάγκη παραγωγής περαιτέρω τεκμηρίων. Γνωρίζουμε, πια, εν πολλοίς τι αποδίδει και ποια είναι η βασική κατεύθυνση. Το ζητούμενο, αν μπούμε σε αυτή την αλλαγή σκεπτικού, είναι να αναθεωρήσουμε και τη λογική της χρηματοδότησης: από τη χρηματοδότηση στη βάση του όγκου της παραγόμενης φροντίδας στη χρηματοδότηση στη βάση της αξίας, δηλαδή των αποτελεσμάτων. Η μηχανική αυτή είναι μια απαραίτητη συνθήκη, ώστε η επιδίωξη να μην παραμείνει ιδέα και να αποκτήσει χαρακτηριστικά ρεαλιστικής πολιτικής. Και μάλιστα η αναθεωρημένη αυτή λογική χρηματοδότησης, πέρα από τα προφανή τοπικά χαρακτηριστικά έχει και ευρύτερες προεκτάσεις σε επίπεδο ΕΕ, δοθέντος ότι οι πληθυσμοί στην Ευρώπη αντιμετωπίζουν σε μεγάλο βαθμό τις ίδιες απειλές και ανάγκες για την υγεία, ενώ η συζήτηση για την ενοποίηση γίνεται εντονότερη. Ο καρκίνος μπορεί να αποτελέσει ένα καθολικό ευρωπαϊκό ζήτημα πολιτικής, σχεδιασμού και κατανομής πόρων, τουλάχιστον στο πεδίο της πρόληψης – αν όχι εκτενέστερα.

Εν τέλει, η βιωσιμότητα της φροντίδας του καρκίνου την επόμενη δεκαετία δεν είναι ζήτημα τεχνολογίας, ούτε γνώσης. Είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης, σύμπνοιας των εμπλεκομένων μερών και χρηματοδοτικής λογικής. Τα δομικά στοιχεία υπάρχουν. Η συγκυρία, με το νέο Δημοσιονομικό Πλαίσιο και την αξιολόγηση του Σχεδίου για τον Καρκίνο να συμπίπτουν χρονικά, είναι κατάλληλη. Εκείνο που απομένει είναι η απόφαση να χρηματοδοτήσουμε την αξία και τα αποτελέσματα.

kathanasakis@uniwa.gr

Με συμμετοχή εκπροσώπων της επιστημονικής κοινότητας, των συλλόγων ασθενών, της φαρμακοβιομηχανίας και των αρμόδιων φορέων υγείας πραγματοποιήθηκε η ημερίδα του HeSMO Policy Office της Εταιρείας Ογκολόγων Παθολόγων Ελλάδας (ΕΟΠΕ) με θέμα «Φαρμακοοικονομία του Καρκίνου: Καινοτομία – Προσβασιμότητα – Βιωσιμότητα» στο Ξενοδοχείο Caravel το προηγούμενο Σάββατο 20 Ιουνίου.

Στόχος της πρωτοβουλίας ήταν η έναρξη ενός ουσιαστικού και τεκμηριωμένου διαλόγου για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ογκολογική περίθαλψη στην Ελλάδα, καθώς και η ανάδειξη συγκεκριμένων προτάσεων πολιτικής που θα διασφαλίσουν την πρόσβαση των ασθενών στην καινοτομία και τη μακροχρόνια βιωσιμότητα του συστήματος υγείας. Κατά τη διάρκεια των εργασιών της ημερίδας αναδείχθηκε η κοινή πεποίθηση ότι ο καρκίνος πρέπει να αντιμετωπιστεί ως εθνική προτεραιότητα. Η συνεχώς αυξανόμενη επίπτωσή του, σε συνδυασμό με τη ραγδαία εξέλιξη των θεραπευτικών επιλογών, επιβάλλουν μια ολοκληρωμένη στρατηγική που θα υπερβαίνει τον αποσπασματικό σχεδιασμό και θα βασίζεται σε μακροπρόθεσμο όραμα.

Η Ημερίδα περιέλαβε τοποθετήσεις από εκπροσώπους των θεσμών που εμπλέκονται στην διαχείριση του καρκίνου στην χώρα μας και χαρακτηρίσθηκε από ζωηρές και γόνιμες συζητήσεις του κοινού με τους προσκεκλημένους ομιλητές. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της αλληλεπίδρασης περιστράφηκε γύρω από τον διαφαινόμενο κίνδυνο του περιορισμού διάθεσης καινοτόμων αντικαρκινικών φαρμάκων στην χώρα μας από την φαρμακοβιομηχανία, η οποία σήμερα επωμίζεται το μεγαλύτερο βάρος του κόστους της φαρμακευτικής περίθαλψης των ασθενών με καρκίνο. Οι συζητήσεις ανέδειξαν τις αιτίες και το μέγεθος του προβλήματος, αλλά και τις προτεινόμενες λύσεις. Κοινό συμπέρασμα αποτέλεσε επίσης ότι η φαρμακοοικονομία δεν μπορεί να περιορίζεται στη διαχείριση της φαρμακευτικής δαπάνης. Αντίθετα, οφείλει να αξιολογεί τη συνολική αξία της ογκολογικής καινοτομίας, λαμβάνοντας υπόψη τη βελτίωση της επιβίωσης, της ποιότητας ζωής, τη μείωση των νοσηλειών, αλλά και το ευρύτερο κοινωνικό και οικονομικό όφελος που προκύπτει από την αποτελεσματική αντιμετώπιση του καρκίνου.

Παράλληλα, αναγνωρίστηκε ότι η βιωσιμότητα του συστήματος υγείας δεν επιτυγχάνεται αποκλειστικά μέσω του ελέγχου της δαπάνης, αλλά κυρίως μέσα από καλύτερη οργάνωση των υπηρεσιών, επενδύσεις στην πρόληψη και την έγκαιρη διάγνωση, αξιοποίηση της ιατρικής ακριβείας και συστηματική μέτρηση των αποτελεσμάτων που παράγει κάθε επένδυση στην ογκολογική φροντίδα.

Στα πλαίσια της συζήτησης για την βιωσιμότητα της καινοτομίας και γενικότερα ενός υψηλού επιπέδου παροχής υπηρεσιών υγείας στους ασθενείς με καρκίνο, αναδείχθηκε η ανάγκη στήριξης σημαντικών δράσεων, όπως:

• εφαρμογή ενός ολοκληρωμένου Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τον Καρκίνο,
• ανάπτυξη και λειτουργία ενός σύγχρονου Εθνικού Μητρώου Νεοπλασιών,
• ισότιμη πρόσβαση όλων των ασθενών στους απαραίτητους βιοδείκτες και στις καινοτόμες θεραπείες,
• ενίσχυση των ψηφιακών υποδομών και της αξιοποίησης δεδομένων πραγματικής κλινικής πρακτικής (Real–World Data),
• διαφανείς, ταχείες και προβλέψιμες διαδικασίες αξιολόγησης, διαπραγμάτευσης και αποζημίωσης των νέων θεραπειών,
• ουσιαστική συμμετοχή των επιστημονικών εταιρειών και των συλλόγων ασθενών στον σχεδιασμό και την εφαρμογή της εθνικής πολιτικής για τον καρκίνο.

Μεταξύ των εκλεκτών προσκεκλημένων ξεχώρισε η παρουσία του Καθηγητή Οικονομικών της Υγείας στο London School of Economics, Ηλία Μόσιαλου, ο οποίος ήταν ο κεντρικός ομιλητής της Ημερίδας με θέμα: Negotiation & Reimbursement Models in Oncology: What Can Greece Learn from Europe? Σε μια ξεχωριστή ομιλία, ο κος Μόσιαλος ανέδειξε το παρόν και το μέλλον της φαρμακοοικονομίας του καρκίνου και την σχέση τους με την κατάσταση στην χώρα μας, καθώς και τις πιθανές λύσεις, ώστε ο Έλληνας ασθενής με καρκίνο να συνεχίσει να επωφελείται από τις προόδους της Ογκολογίας.

Οι εργασίες της ημερίδας ολοκληρώθηκαν με τη δέσμευση της ΕΟΠΕ να χρησιμοποιήσει το περιεχόμενο και τα συμπεράσματα της συζήτησης για την διαμόρφωση ενός White Paper, το οποίο θα κατατεθεί στους αρμόδιους θεσμικούς φορείς ως ολοκληρωμένη πρόταση πολιτικής για την ενίσχυση της ογκολογικής φροντίδας στην Ελλάδα.

Η ΕΟΠΕ θα συνεχίσει να προάγει τον τεκμηριωμένο διάλογο και να συμβάλλει ενεργά στη διαμόρφωση πολιτικών που διασφαλίζουν υψηλής αξίας, βιώσιμη και ισότιμη φροντίδα για κάθε άνθρωπο με καρκίνο.

Εταιρεία Ογκολόγων Παθολόγων Ελλάδας (ΕΟΠΕ)

Το Ετήσιο Συνέδριο της Αμερικανικής Εταιρείας Κλινικής Ογκολογίας (ASCO 2026) επιβεβαιώνει για ακόμη μία χρονιά τη σημαντική πρόοδο που συντελείται στην ογκολογία. Νέα δεδομένα παρουσιάστηκαν σε τομείς όπως η ανοσοθεραπεία, οι στοχεύουσες θεραπείες, τα φάρμακα συζευγμένα με αντισώματα (ADCs), οι κυτταρικές θεραπείες και τα θεραπευτικά εμβόλια που βρίσκονται υπό κλινική ανάπτυξη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκέντρωσαν τα νέα δεδομένα στη θεραπεία του μεταστατικού καρκίνου του παγκρέατος, έναν από τους πλέον επιθετικούς όγκους με περιορισμένες θεραπευτικές επιλογές, όπου παρουσιάστηκαν πολύ σημαντικά αποτελέσματα από καινοτόμο στοχεύουσα θεραπευτική προσέγγιση.

Παράλληλα, σημαντικές εξελίξεις ανακοινώθηκαν και στον τομέα των νέων ανοσοθεραπευτικών στρατηγικών, οι οποίες σε επιλεγμένες ομάδες ασθενών οδήγησαν σε ιδιαίτερα ενθαρρυντικές αποκρίσεις. Ωστόσο, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι πολλές από αυτές τις θεραπευτικές προσεγγίσεις βρίσκονται ακόμη σε στάδιο κλινικής αξιολόγησης και δεν αποτελούν θεραπευτικές επιλογές για άμεση κλινική εφαρμογή.

Η ΕΟΠΕ καλεί τους ασθενείς και τις οικογένειές τους να αντιμετωπίζουν με προσοχή δημοσιεύματα που χρησιμοποιούν όρους όπως «επανάσταση», «θαύμα» ή «οριστική θεραπεία», καθώς η επιστημονική πρόοδος βασίζεται σε αυστηρή αξιολόγηση των δεδομένων και σε σταδιακά βήματα που επιβεβαιώνονται μέσα από κλινικές μελέτες.

Η πρόοδος στην ογκολογία είναι πραγματική και συνεχής. Τα τελευταία χρόνια έχουν βελτιωθεί σημαντικά τα ποσοστά επιβίωσης και η ποιότητα ζωής των ασθενών χάρη στην καλύτερη κατανόηση της βιολογίας του καρκίνου και στην ανάπτυξη νέων θεραπευτικών στρατηγικών. Για κάθε πληροφορία που αφορά νέες θεραπείες ή ερευνητικά αποτελέσματα, οι ασθενείς θα πρέπει να συμβουλεύονται τον θεράποντα Παθολόγο-Ογκολόγο, ο οποίος μπορεί να αξιολογήσει την αξιοπιστία των δεδομένων και τη δυνητική εφαρμογή τους στη δική τους περίπτωση.

Η ΕΟΠΕ θα συνεχίσει να παρακολουθεί στενά τις σημαντικές επιστημονικές ανακοινώσεις και να ενημερώνει υπεύθυνα την ιατρική κοινότητα, τους ασθενείς και την κοινωνία για τις εξελίξεις που διαμορφώνουν το μέλλον της ογκολογικής φροντίδας.

Από πού αρχίζει το τέλος; διερωτάται ο Γκεόργκι Γκοσμποντίνωφ στις πρώτες σελίδες του τρυφερού βιβλίου του “o Κηπουρός και ο Θάνατος”. Ο συγγραφέας παρακολουθεί με πόνο τις τελευταίες εβδομάδες της ζωής του αγαπημένου του πατέρα, που αργοπεθαίνει από μεταστατικό καρκίνο πνεύμονος. Ο θάνατος όμως, γίνεται απαρχή πλούσιων σκέψεων, συναισθημάτων, μνημών, ερωτημάτων, αναφορών, διαπιστώσεων, που τελικά το βιβλίο παύει να είναι ένα βιβλίο για τον θάνατο, αλλά “για την θλίψη για την ζωή που φεύγει. Και υπάρχει διαφορά”.

Ο πατέρας πάντα αγαπούσε πολύ τους κήπους. Όπου αγκυροβολούσε σε κάθε μετακόμιση, το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν να δημιουργήσει έναν κήπο. “Είχε ενσωματώσει τον εαυτό του στα χιονολούλουδα, στους υάκινθους, στην πρίμουλα, στο κίτρινο του νάρκισσου, στο κόκκινο και λευκό της τουλίπας, στο ροζ της παιώνιας και στην οργισμένη θάλασσα από λευκό, κίτρινο, κόκκινο, μοβ, ροζ των τριαντάφυλλων από διάφορες ποικιλίες”. Ο κήπος ήταν το αδιάκοπο δώρο του πατέρα -καρποφόρα δέντρα και αμπέλια’ Και αυτό το δώρο ήταν ατελείωτο, γιατί ανανεώνεται κάθε χρόνο. Τόσο χαιρόταν, που ξεχνούσε προβλήματα, βάσανα, στενοχώριες, κόπο. Αλλά δυστυχώς, ξεχνούσε και τα προβλήματα της υγείας του και τα πρώτα συμπτώματα του καρκίνου, που όταν διαγνώστηκε ήταν πολύ προχωρημένος, με πολλές επώδυνες μεταστάσεις ιδίως στα οστά. Η εξέλιξη της νόσου ήταν γρήγορη, βασανιστική και τραγική.

Ο συγγραφέας -γνωστός λογοτέχνης με βραβεία και διεθνή καταξίωση- καταγράφει όλη την πορεία της αρρώστιας του πατέρα από τα συμπτώματα και την διάγνωση μέχρι το τελικό στάδιο και το τέλος. Η αφήγηση διαμορφώνεται σαν ένα κολλάζ, στο οποίο κεντρικό θέμα είναι ο πατέρας και η αρρώστιά του, αλλά τα κομμάτια που συμπληρώνουν την σύνθεση είναι πλήθος εικόνων από την παιδική ηλικία, από τις οικογενειακές συνάξεις, τους φίλους, τους γείτονες, απρόοπτα περιστατικά, σκέψεις για τη ζωή και τον θάνατο, έθιμα, παραδόσεις, θρύλους, τραγούδια, παραμύθια. Δεν λείπουν νύξεις για την πολιτική κατάσταση και τις επιπτώσεις του σοσιαλισμού της τότε εποχής σε υπηρεσίες, εργαζόμενους, κοινωνικές συνθήκες. Εικόνες του παρόντος συνδέονται με μαστοριά με εικόνες του παρελθόντος, καθώς και με σελίδες από τον Όμηρο, τον Επίκουρο, τον Μπόρχες, τον Προυστ, τον Όντεν, τον Ντοστογιέφσκι, τον Πετράρχη, τον Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Αλλά κυρίως συνδέονται με τον κήπο του πατέρα.

Η αντιπαράθεση της φθοράς και του θανάτου από τη μια και του ευλογημένου κήπου -σαν κήπου της Εδέμ- από την άλλη παίρνει συμβολικές διαστάσεις. Ο κήπος είναι συνυφασμένος με τη ζωή, την συνεχή ανθοφορία. “Ο κήπος είναι αθάνατος”. Η εικόνα του παίρνει μυθικές ή και φιλοσοφικές διαστάσεις: “Κηπουρική και θάνατος. Μου φαίνεται ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την κηπουρική ως μια πράξη εγγενώς στραμμένη εναντίον του θανάτου. Στον κήπο συνεχώς θάβεις κάτι και περιμένεις, μετά από καιρό, να συμβεί το θαύμα και να φυτρώσει, διαφορετικό από τον σπόρο που έσπειρες, πράσινο και τεντωμένο, με φύλλα και άνθη, με καρπούς, διαφορετικό, αλλά και επαναλαμβάνοντάς τον, τον ίδιο, σαρξ εκ σαρκός του… Νομίζω πως η ιδέα της ανάστασης είναι μια βοτανική ιδέα…”

Οι πόνοι που κάνουν τον άρρωστο πατέρα να βασανίζεται, βασανίζει και τη ψυχή του γιού. Παρακαλάει, προσεύχεται να μη πονάει. Του δίνει αναλγητικά, φαιντανύλη. Η μάχη με τον δράκο του πόνου ρίχνει όλο και περισσότερο τον γηραιό ασθενή. Ό,τι και να πάρει ο πόνος είναι πάντα ένα βήμα μπροστά. Προσπαθεί να δώσει ένα νόημα στον πόνο του πατέρα. “Μερικές φορές σκέφτομαι πως ο πόνος, αυτός ο πιο χειροπιαστός, σωματικός πόνος είναι σταλμένος για να διευκολύνει τον αποχωρισμό από τον κόσμο. Για να μη σκέφτεσαι το πιο τρομακτικό, αυτές τις φρικτές ώρες”.

Η επαφή του με τα Νοσοκομεία, τους ιατρούς, τα προβλήματα υγείας του δημιουργούν περίεργα συναισθήματα και ξεχωριστές σκέψεις: “Κάθε ιατρική περιγραφή, ακόμα και όταν περιγράφει φυσιολογική αναπνοή και ροζ βλεννογόνο, στην πραγματικότητα σε απομακρύνει από την κανονική τάξη των ζωντανών. Η γλώσσα γίνεται κλινική. Και όσο πιο λεπτομερής είναι η περιγραφή, τόσο πιο πολύ παραμερίζεται ο άνθρωπος. Δεν είναι πια άνθρωπος, αλλά ασθενής. Εδώ συντελείται η πρώτη παραποίηση. Η αντικειμενική περιγραφή της κατάστασης σταδιακά σε μετατρέπει σε αντικείμενο”. Η περιγραφή μιας επίσκεψης του πατέρα στο ιατρείο του Ογκολόγου γίνεται αφορμή λογοτεχνικής έμπνευσης, μοναδικής ομορφιάς: “…Έπειτα ο πατέρας μου μίλησε (στον γιατρό) για τον κήπο. Υποτίθεται ότι ξεκίνησε με τις πληγές στη μέση του από το σκάψιμο, αλλά η ιστορία του ξεδιπλώθηκε σε τριαντάφυλλα, κερασιές και δαμασκηνιές, ώσπου άνθισε ολόκληρο το δωμάτιο. Και ο υπέρηχος στο χέρι του γιατρού ξεδίπλωσε μπουμπούκια σαν τουλίπα – και ξαφνικά δεν φαινόταν ούτε σκιά μετάστασης. Ο πατέρας μου διηγούνταν, διηγούνταν σαν να ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου. Ήξερε πως, αν σταματούσε, όλα όσα είχε φέρει μαζί του στο ιατρείο θα εξαφανίζονταν, όπως η πρωινή δροσιά στις φράουλες του κήπου. Μόνο όσο μιλούσε δεν τον έσφιγγαν τα πλευρά του, δεν τον έκοβε η μέση του, δεν τον τρυπούσε το στήθος του, δεν υπήρχε ίχνος πόνου. Σιγά σιγά, στο ιατρείο είχαν μαζευτεί οι νεότεροι γιατροί και οι νοσοκόμες, ενώ από την πόρτα κρυφοκοίταζαν οι άλλοι ασθενείς, να δουν τί ήταν αυτό το θαύμα, τί ήταν αυτά τα αρνιά, τα γουρούνια, οι ανθισμένες κερασιές και οι ιστορίες. Και όποιος άκουγε δεν πονούσε πια. Ο πατέρας μου διηγούνταν, διηγούνταν, κι η φωνή του χανόταν αργά, ώσπου στο τέλος, όταν ο τελευταίος ήχος έσβησε, άρχισε να αφηγείται μόνο με τα χέρια του…”

Ο πατέρας δεν είχε έντονη παρουσία στη ζωή του αγοριού εξ αιτίας μακρών περιόδων απουσίας του. Ο πατέρας ήταν μια απούσα φιγούρα. Αλλά έχει τον τρόπο να διεισδύει στην ψυχή του γιού, στη μνήμη του, στα ενδιαφέροντά του, στον χαρακτήρα του, στις επιλογές του. Διαμορφώνει τις σκέψεις, τον συναισθηματικό κόσμο, τους τρόπους. Ο πατέρας (ξανα)σαρκώνεται μέσα στη μνήμη του αγοριού, όταν πια είναι απών΄ η απουσία του γίνεται εμφανής (και επώδυνη) αργά: και αίφνης, η εικόνα του έρχεται σε επετείους, σε γιορτές, μέσα από γεύσεις, οσμές, μέσα από ταξίδια και αγαπημένους τόπους, σε χαρές, σε αρρώστιες. Όταν το αγόρι μεγαλώνει, γίνεται άντρας, ωριμάζει, φτάνει τότε ενίοτε να πιστεύει ότι η ζωή του είναι η επανάληψη της ζωής του πατέρα του. “Περπατάω πίσω του, χωρίς να με βλέπει, φοβάμαι μη μου πέσει κάπου, κοιτάζω την πλάτη του και είναι σαν να περπατάω πίσω από τον ίδιο μου τον εαυτό”.

Ο πόνος στο τέλος είναι αβάσταχτος -ο πόνος με τον οποίο ξεκολλάει από τη ζωή η ζωή. Ο πόνος κονιορτοποιεί τα πάντα. Η αντιμετώπισή του ήταν ανεπιτυχής. Και μετά, η εξάντληση, η εγκατάλειψη του σώματος, η παραίτηση, ο ψυχρός ιδρώτας, ο ρόγχος και η τελευταία πνοή. “Να αφηγηθείς έναν θάνατο δεν είναι πιο εύκολο από το να τον βιώσεις… Γιατί κανείς δεν μας μαθαίνει τί να κάνουμε με τον θάνατο των άλλων; Γιατί κανείς δεν μας μαθαίνει πώς να πεθαίνουμε, πώς να αντιμετωπίζουμε τον θάνατο;”

Στο τέλος μένει ο έρημος κήπος, άδειος και ακατάστατος. Κι ο πατέρας-κηπουρός αόρατος πίσω από θάμνους, τριανταφυλλιές, δένδρα, πίσω από εργαλεία, χώματα, θερμοκήπια, σημειώσεις, τεφτέρια που τον θυμίζουν, πίσω από τον Τζάκο, τον πιστό σκύλο με την χαρούμενη ουρά. Ο κηπουρός πεθαίνει, αλλά ο κήπος είναι αθάνατος και “ίσως να μην είναι πλέον κήπος”.

Ο κήπος είναι η ζωή, η ανθοφορία, η καρποφορία, η αέναη παραγωγή αγαθών, τα χρώματα, οι οσμές, η δρόσος’ αλλά κήπος είναι και η εσωτερικότητα, ο πλούτος των αισθημάτων, της αγάπης, της μνήμης, των σχέσεων, της πίστης, των γιορτών, της ελπίδας. Κήπος είναι μόχθος, είναι η πάλη με την φθορά, με τα ζιζάνια, με την αρρώστια, με τον θάνατο. Κι ο κηπουρός είναι ο άνθρωπος, ο εργάτης, ο καλλιεργητής του παραδείσου, του έσω και του έξω κήπου της Εδέμ, που καλείται να φροντίσει για την ανάσταση και την αναγέννηση της φύσης, αλλά και της φύσης του ανθρώπου, μετατρέποντας τον τόπο και τον τρόπο του θανάτου σε τόπο και τρόπο ζωής. 

Δρ. Χαράλαμπος Ανδρεάδης; Παθολόγος Ογκολόγος, Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο Θεσσαλονίκης

Με μεγάλη θλίψη αποχαιρετήσαμε τον συνάδελφο Εμμανουήλ Μιχαηλάκη, έναν διακεκριμένο Παθολόγο Ογκολόγο που υπηρέτησε με αφοσίωση την επιστήμη, τους ασθενείς και την ιατρική κοινότητα. Η επιστημονική του πορεία, το ήθος και η ανθρώπινη παρουσία του αφήνουν ένα σημαντικό αποτύπωμα στην Ελληνική Ογκολογία και μια πολύτιμη παρακαταθήκη για όλους μας.

Ξεχωριστή θέση στο παρόν τεύχος κατέχει το Sixth Annual Cancer Summit, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα σε συνδιοργάνωση με το Economist Impact, αναδεικνύοντας κρίσιμα ζητήματα όπως η ογκολογική έρευνα, η ψηφιακή υγεία, η ισότιμη πρόσβαση στις θεραπείες και οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτικές δυνατότητες για τη βελτίωση της φροντίδας του καρκίνου.

Ιδιαίτερης σημασίας αποτελεί επίσης η δημιουργία του Policy Office της ΕΟΠΕ, μιας στρατηγικής πρωτοβουλίας που στοχεύει στην ενίσχυση της τεκμηριωμένης συμβολής της ογκολογικής κοινότητας στη διαμόρφωση πολιτικών υγείας. Σε μια περίοδο αυξανόμενων προκλήσεων για τα συστήματα υγείας, η ανάγκη για συντονισμένη και επιστημονικά αξιόπιστη παρέμβαση είναι πιο επιτακτική από ποτέ.

Παράλληλα, η συνεχής επένδυση στη γνώση και στην εκπαίδευση παραμένει βασική προτεραιότητα της Εταιρείας μας. Η έναρξη του 11ου Κύκλου Σπουδών της Ελληνικής Ακαδημίας Ογκολογίας επιβεβαιώνει τη σταθερή προσήλωση της ΕΟΠΕ στη συνεχιζόμενη εκπαίδευση και στην υποστήριξη της νέας γενιάς ογκολόγων.

Συνεχίζουμε να στηρίζουμε ενεργά την επιστημονική αρθρογραφία και τη συμμετοχή των μελών μας στο περιοδικό, ενισχύοντας τη διάδοση της γνώσης και τον δημιουργικό διάλογο στην ογκολογική κοινότητα. Σας προσκαλούμε να παραμείνετε ενεργό μέρος αυτής της προσπάθειας, αποστέλλοντας άρθρα και ενημερωτικό υλικό στο e-mail hesmo@otenet.gr.

Επιπλέον, σας υπενθυμίζουμε τη σημαντική επιστημονική δραστηριότητα του επίσημου περιοδικού της ΕΟΠΕ, Forum of Clinical Oncology (FCO), το οποίο μπορείτε να βρείτε στον σύνδεσμο:https://reference-global.com/journal/FCO.

Καλή ανάγνωση!

Δανεικοί οι τίτλοι και οι υπότιτλοι. Αυτά δεν είναι τωρινά.
Απλά: Ήρθεν η ώρα σας, που λένε στην Κύπρο οι
σερβιτόροι. Χρηματοδότηση και έργα με ξένα κόλλυβα,
πάντα και παντού και κάτω στον Πειραιά στο λιμάνι.
Με τίνος κόλλυβα;  Μα των αυτών που μένουνε και
περιμένουνε, από τα παλιά  προπατζίδικα της νιότης
τους – τώρα στα νέα – να τους χτυπήσει την πόρτα η Θεά
Τύχη. (Xαρακτηριστική Εικόνα)
Όλα τα ψιλά μαζεύω : Το πεντάλεπτο της χήρας και
του απογοητευμένου/αργόσχολου συνταξιούχου,
καλοδεχούμενα.  Η ελπίδα έρχεται, λέγαμε το 2015,
δηλ. ήλθε προσπέρασε, άφησε πίσω της σκόνη.
Πουλώντας ελπίδες, συσσωρεύεις σίγουρα κέρδη
στους stakeholders (1). Μερικοί απ΄ αυτούς
εξελίσσονται και σε επαγγελματίες ευεργέτες (2).
Κάνουν  φιλανθρωπίες και τελικά εισπράττουν
ανταλλάγματα/επιστροφές υλικές ή άυλες. Δεν είναι σε
καμιά περίπτωση μπαταχτσήδες/μονοφαγάδες (3).

Μέχρι να ακουστεί : Α knock on the door, από κάποια
Ευρωπαϊκή Ρυθμιστική Αρχή. Και τότε σίγουρα, δεν θα
είναι ένα Knocking in heavens door.
Μην είμαστε άδικοι. Συμβαίνει παντού. Η ελπίδα
πεθαίνει τελευταία. Ναι. Δέστε: Είναι χαρακτηριστικό
ότι στις ΗΠΑ προ ετών, η διαδρομή για  να παίξεις στο
δελεαστικό Jackpot  της διπλανής πολιτείας, είχε
υψηλότερη πιθανότητα σοβαρού αυτοκινητικού
ατυχήματος στο high-way, από την πιθανότητα να είσαι
ο νικητής του στοιχήματος. Κόντρα σε αυτές τις
προβλέψεις, πολλοί και πολλές το τόλμησαν.
Το να πουλάς Ελπίδα πουλάει πάντα.
Στη σημερινή εικόνα, κολλάνε όλα αυτά μια χαρά. Ο
πελάτης έχει πάντα δίκιο. Τώρα παίζει και διαδικτυακά
και ακίνδυνα. Η φιλανθρωπία των μετόχων, είναι πάντα
με ξένα κόλλυβα – των αφελών – αλλά εκ του
ασφαλούς.
Σε ευχαριστώ  ω εταιρεία (4).
Είμαστε τελικά στο εμείς – όχι κατά την Μακρυγιαννική
έννοια – αλλά στο τάχα μου winwin, δηλαδή στο ΕΓΩ στο στρωμένο φαγοπότι και ΕΣΥ στα ψίχουλα.. ..
Καλό είναι όμως στις ατυχίες της ζωής, να μην χτυπάς
το κεφάλι σου στα ντουβάρια. Θυμήσου τι έπαθε πριν
αρκετά χρόνια, ο άτυχος μπασκεμπωλίστας, μη
υποφέροντας την αδικία του διαιτητή.

Τυχερέ, όμως εμείς φροντίζουμε για σένα: Εδώ είναι
διαφορετικά, μπορεί και να γλυτώσεις.
Η ανακαίνιση στα νοσηλευτήρια με φιλανθρωπικές ή
δημόσιες δαπάνες, γίνεται τις περισσότερες φορές
τώρα πια με γυψοσανίδες. Αυτό έχει ένα καλό. Στις
ατελείωτες ώρες αναμονής στα επείγοντα, θα σε
σώσει. Μην απελπίζεσαι, μην κάνεις αυτή  την κίνηση τού άτυχου παίκτη.

Αλλά αν την κάνεις ΈΣΥ θα την βγάλεις φθηνά,
με μικρότερες κακώσεις γιατί, το σύστημα και φυσικά ο
πάροχος, έχει φροντίσει τα ΤΕΠ για αυτό το ενδεχόμενο, μαζί σου ξέχωρα από τις χειροπέδες, συγγνώμη τα βραχιολάκια ήθελα να πω.
Η απόγνωση είναι πάντα κακός σύμβουλος.  Από την
άλλη όμως και το απλό ακούμπα επάνω
μου  προβληματικό. Οι ευαίσθητες γυψοσανίδες δεν
αντέχουν πολλά βάσανα, υποχωρούν. Η
κακομοίρα ενσυναίσθηση την πληρώνει ακριβά. Που θα
βρει αποκούμπι; Λέτε να φταίει ότι ανήκει
στις ανεπιθύμητες λέξεις (5);
Από την άλλη η λέξη αυτή ως εισαγόμενος νεολογισμός,
δεν ενοχλεί όλους (6).
Αυτή που την πάτησε άσχημα είναι η αγγλική μεταφορά
του όρου αυτού ως empathy. από τα
γερμανικά Einufühlng (eindringliche
Einfühlung): Αποτελείται από το ein (μέσα) και  ufühlng 
(αίσθηση/επαφή). Κυριολεκτικά σημαίνει «αισθάνομαι
μέσα σε…».

Εκεί που σηκώνω τα χέρια ψηλά είναι η συνέχεια. Το
πισωγύρισμα. Δηλαδή  τώρα  το δάνειο της γερμανικής,
από την αγγλική, ως die Empathie.
Δεν ξέρω έχω μπερδευτεί. Μακριά πάντως από εμάς
πάσα εμπάθεια (7).
Ξεκάθαρο και σίγουρα κερδισμένος όμως, ο
stockholder.
Θα την βγάλει καθαρή. Θα κερδίσει ως δωρεάν
διαφημιστικά σποτάκια, την έναρξη των έργων
σε  ώρες υψηλής θέασης, στις ειδήσεις – με μηνύματα ανωτάτου
συναισθηματικού περιεχομένου και πλαισίωσης
υψηλών καλεσμένων – κόντρα στις πανάκριβες
απαιτήσεις/χρεώσεις των ΜΜΕ.
Από ντουβάρια κουτσά- στραβά θα την βολέψουμε.
Από υγειονομικό προσωπικό τι γίνεται, μου λες; Κάντο
όπως ο Μπέκαμ. Συγγνώμη όπως η Δανία, ήθελα να πω,
που με τον πρώτο πόλεμο του Κόλπου κάλυψε τις
ελλείψεις με Ιρακινούς υγειονομικούς. Το έχουμε
επισημάνει από παλιά σε αυτή την στήλη (8). Τώρα μας
κλείνουν το μάτι.
Καρτερούμεν.
Ως πότε παλληκάρια; θα ζούμε στα στενά; 

Του Ορμούζ; Δεν ξέρω ΄γω ποιού, δεν έχει σημασία. Όλα τα στενά στενάχωρα.

Χαλαρώστε. Ακούστε και καμιά: Τοκάτα για την κόρη
με το καμένο πρόσωπο. Των : Γιάννη Ιωαννίδη και
Μιράν Τσαλικιάν.

Eικ. 1. Οι επιγραφές στα Λατινικά προβληματικές. Στα
Ισπανικά, ψάξτε τι σημαίνει El pis.

1.Types of Stakeholders
· Customers. Stake: Product/service quality and
value.
· Employees. Stake: Employment income and safety.
· Investors. Stake: Financial returns.
· Suppliers and Vendors. Stake: Revenues and
safety.
· Communities. Stake: Health, safety, economic
development.
· Governments. Stake: Taxes and GDP.
2. Ετυμολογικά από την Τουρκική: batak = βούρκος. Στα
ελληνικά τον εξευμενίζουμε, είναι ο στρατηγικός
κακοπληρωτής.
3. Ορολογία από το άρθρο του Ανδρέα
Δρυμιώτη: Καλόμαθε η γριά στα σύκα. Καθημερινή
29/3/2025.
4. Σ ευχαριστώ ω εταιρεία
εν αφθονία μου παρέχεις
στέγη, τροφή και προστασία
σ΄ ευχαριστώ , ω εταιρεία.
Στίχοι : Διονύσης Σαββόπουλος
Διασκευή/προσθήκη από τον Ν.Α.Π.Κ
και αν μπορείς, κάποιο χαρτζιλίκι
κάποιο γιατρό, κάποια νοσοκόμα
κι΄αν σου βρίσκεται ακόμα,
κάτι και για σπάσιμο της μοναξιάς ΄σιαπέρα
ω, ω, σε ευχαριστώ, ω εταίρα.
5. Σ. Δημητρίου: Αντιπαθητικές λέξεις. Εκδόσεις Πατάκης . Αθήνα 2024.
6. Γ. Μπαμπινιώτης: Η Γλώσσα μας. Εκδόσεις Κέντρο Λεξικολογίας. Αθήνα 2019.
7. Η εμπάθεια όπως και ο συκοφάντης είχαν αρχικά καλή
έννοια στα αρχαία Ελληνικά. Αργότερα πήραν τον στραβό δρόμο.
8. Νέα ΕΟΠΕ https://neaeope.gr/doctors-needed-h-

Νικόλαος Π.Α. Καρβούνης, Παθολόγος Ογκολόγος

Για τρίτη συνεχή χρονιά, η Ελληνική Ομοσπονδία Καρκίνου – ΕΛΛΟΚ διοργανώνει το ιδιαιτέρως σημαντικό φόρουμ για τον καρκίνο με τίτλο «3rd Synergies Forum on Cancer: Policy, Research & Funding Strategies», το οποίο θα πραγματοποιηθεί στο ξενοδοχείο Wyndham Grand Athens, από τις 29 Ιουνίου έως την 1η Ιουλίου 2026. Περισσότεροι από 200 ομιλητές διεθνούς κύρους, έχουν προσκληθεί να συμμετάσχουν στο συνέδριο, το οποίο θα είναι ανοιχτό στο κοινό.

Εστιάζοντας τις ευρωπαϊκές και εθνικές πολιτικές για τον καρκίνο, το 3rd Synergies Forum on Cancer της ΕΛΛΟΚ επιδιώκει να αναδείξει την πρόοδο αλλά και τις προκλήσεις της χρηματοδότησης και των μεταρρυθμίσεων και να προτείνει ουσιαστικές λύσεις ενθαρρύνοντας τον γόνιμο και δημιουργικό διάλογο πάνω στη μετατροπή του ευρωπαϊκού οράματος σε μετρήσιμα αποτελέσματα για τους ασθενείς στην Ελλάδα.

Διαβάστε περισσότερα για το 3rd Synergies Forum on Cancer: Policy, Research & Funding Strategies εδώ: https://ellok.org/3rd-synergies-forum-on-cancer-policy-research-funding-strategies/

Μελέτη της All.Can Greece
Χαρτογραφώντας την Αποδοτικότητα
της Ογκολογικής Περίθαλψης στην Ελλάδα

Η All.Can Greece δημοσίευσε τη μελέτη της με τίτλο “Mapping the Efficiency of Cancer Care in Greece”, η οποία αξιολογεί την αποδοτικότητα της ογκολογικής περίθαλψης και παρέχει βιώσιμες συστάσεις πολιτικής για την βελτίωσή της.
Η μελέτη, η οποία βασίζεται στα ευρήματα της πιλοτικής εφαρμογής του Οδηγού Δράσης της All.Can International Action Guide for Efficient Cancer Care, δομήθηκε σε τρείς καίριας σημασίας παραμέτρους της αντιμετώπισης του καρκίνου – την έγκαιρη περίθαλψη, τον συντονισμό της φροντίδας και την ανθρωποκεντρική προσέγγιση της περίθαλψης.
H Ελλάδα αποτέλεσε μία από τις τρεις χώρες παγκοσμίως οι οποίες επιλέχθηκαν να υλοποιήσουν την πιλοτική εφαρμογή, μαζί με την Αυστραλία και το Μεξικό.

Όπως υπογραμμίζει η μελέτη, η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι ως προς την παροχή φροντίδας για τον καρκίνο. Και αυτό γιατί παρά το γεγονός ότι το σύστημα υγείας της χώρας διαθέτει ήδη σημαντικά δομικά στοιχεία, χρόνιες δυσχέρειες και προκλήσεις -όπως ο κατακερματισμός, ο περιορισμένος συντονισμός και η ανεπαρκής παρακολούθηση- συνεχίζουν να εμποδίζουν την επίτευξη βέλτιστων αποτελεσμάτων για όλους τους ασθενείς.

Δείτε περισσότερα για την μελέτη εδώ: https://allcan.gr/%ce%bc%ce%b5%ce%bb%ce%ad%cf%84%ce%b7-%cf%84%ce%b7%cf%82-all-can-greece-%cf%87%ce%b1%cf%81%cf%84%ce%bf%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%cf%8e%ce%bd%cf%84%ce%b1%cf%82-%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%b1%cf%80%ce%bf%ce%b4/
Διαβάστε ολόκληρη την μελέτη εδώ: https://allcan.gr/wp-content/uploads/2026/03/Mapping-the-Efficiency-of-Cancer-Care-in-Greece-FINAL.pdf

«Αξιολόγηση της κατάστασης της υγείας και της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας – Η οπτική των ασθενών με καρκίνο»
Webinar, 31 Μαρτίου 2026

Η All.Can Greece διοργάνωσε στις 31 Μαρτίου ενημερωτικό webinar με τίτλο «Αξιολόγηση της κατάστασης της υγείας και της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας – Η οπτική των ασθενών με καρκίνο», παρουσιάζοντας τα ευρήματα πανελλαδικής έρευνας που καταγράφει τις προτεραιότητες των ασθενών με καρκίνο στην Ελλάδα, με βάση τις ανάγκες και τις απόψεις τους.
Το webinar παρακολούθησαν εκπρόσωποι από φορείς υπηρεσιών υγείας, από τον ακαδημαϊκό χώρο, τον φαρμακευτικό τομέα, από συλλόγους επαγγελματιών υγείας καθώς και μέλη συλλόγων ασθενών με καρκίνο.

Tα ευρήματα της έρευνας καταδεικνύουν σημαντικές θετικές συσχετίσεις μεταξύ των εμπειριών (PREMs) και των εκβάσεων (PROMs) που αναφέρονται από τους ασθενείς. Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι η εμπειρία των ασθενών αποτελεί θεμελιώδη πυλώνα της ποιότητας της υγειονομικής περίθαλψης και φροντίδας και πως δεν πρέπει να θεωρείται δευτερεύον δεδομένο σε σχέση με τα αντίστοιχα κλινικά.
Αντιθέτως, αντί να αποτελούν ξεχωριστές και αντιπαραβαλλόμενες διαστάσεις, θα πρέπει να αξιοποιούνται ως αλληλένδετα στοιχεία ενός ενοποιημένου πλαισίου παροχής φροντίδας, συμβάλλοντας καθοριστικά στην κατανόηση των αναγκών των ασθενών και την ενσωμάτωσή τους στο σχεδιασμό και την παροχή της ογκολογικής φροντίδας.
Δείτε το webinar εδώ
Δείτε την παρουσίαση της έρευνας εδώ

Webinar
Τα οφέλη της άσκησης σε ασθενείς με εμπειρία καρκίνου
1 Απριλίου 2026

Η Ελληνική Ομοσπονδία Καρκίνου – ΕΛΛΟΚ πραγματοποίησε webinar για τα μέλη των Συλλόγων της, με τίτλο “Άσκηση και Καρκίνος: Ο ρόλος της άσκησης στην αποκατάσταση και στην ποιότητα ζωής”.

Το Webinar πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 1 Απριλίου με τις πολύ ενδιαφέρουσες εισηγήσεις της ογκολόγου Φανής Καπουλίτσα και του Καθηγητή Πειραματικής Φυσιολογίας στο ΕΚΠΑ Αναστάσιου Φιλίππου.
Δείτε τις εισηγήσεις της εκδήλωσης εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=kK6zcq5u_DM&embeds_referring_euri=https%3A%2F%2Fellok.org%2F

Η πράσινη κοινωνική συνταγογράφηση ως εργαλείο
επανένταξης ατόμων με εμπειρία καρκίνου
Αθήνα, 31 Μαρτίου

Στο πλαίσιο του προγράμματος SPACE (Social Prescribing and Civic Engagement), διεξήχθη με επιτυχία η εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας που υποστηρίζουν άτομα με εμπειρία καρκίνου, καθώς και εκπροσώπων ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται σε πράσινους και αστικούς χώρους.

Το πρόγραμμα SPACE επικεντρώνεται στην Κοινωνική Συνταγογράφηση και την αξιοποίηση της κοινοτικής συμμετοχής ως μέσο ενίσχυσης της υγείας και της ευεξίας, ιδιαίτερα για άτομα με εμπειρία καρκίνου.

Μέσα από την εκπαίδευση που πραγματοποιήθηκε, πάνω από 10 συμμετέχοντες/ουσες είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν το Μοντέλο Πράσινης Κοινωνικής Συνταγογράφησης και να εξοικειωθούν με πρακτικές υποστήριξης και κοινωνικής επανένταξης ατόμων με εμπειρία καρκίνου.

Η εκπαίδευση ανέδειξε τη σημασία του εθελοντισμού, της συνεργασίας και της σύνδεσης με δραστηριότητες στη φύση και την κοινότητα ως συμπληρωματικών εργαλείων φροντίδας, ενώ, παράλληλα, δόθηκε έμφαση σε ζητήματα ασφάλειας, συμπερίληψης, επικοινωνίας και προστασίας.

Οι δραστηριότητες του προγράμματος θα ξεκινήσουν το καλοκαίρι.

Διαβάστε περισσότερα για το πρόγραμμα SPACE εδώ: https://ellok.org/portfolio/space-social-prescribing-and-civic-engagement/

Η Θεραπευτική Φωτογραφία ως σύμμαχος των ασθενών με καρκίνο
Βρυξέλλες, 27 Μαρτίου

Με μεγάλη επιτυχία πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 27 Μαρτίου 2026, στις Βρυξέλλες, το Capacity Building Event του ευρωπαϊκού προγράμματος SNAPSHOT – Supportive Network for Optimizing Cancer Survivorship Through Photography, το οποίο εστιάζει στην αξιοποίηση της θεραπευτικής φωτογραφίας ως εργαλείου ψυχοκοινωνικής υποστήριξης για άτομα με εμπειρία καρκίνου.

Στην εκδήλωση παρουσιάστηκε η παρέμβαση θεραπευτικής φωτογραφίας και τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα του Προγράμματος SNAPSHOT, που πραγματοποιείται υπό τον συντονισμό της Ελληνικής Ομοσπονδίας Καρκίνου – ΕΛΛΟΚ, με τη σύμπραξη του Eyes of Light και του G&M Projects. Στην εκδήλωση, παρευρέθηκαν διεθνείς ομιλητές από οργανισμούς που δραστηριοποιούνται στην τέχνη και τη φωτογραφία, καθώς και ασθενείς με εμπειρία καρκίνου και φροντιστές.

Διαβάστε περισσότερα για την εκδήλωση και το πρόγραμμα Snapshot εδώ: https://ellok.org/2026/04/06/i-therapeutiki-fotografia-os-simmaxos-ton-asthenon-me-karkino/

Προς έναν ενιαίο χώρο δεδομένων υγείας στην Ελλάδα

30 Απριλίου 2026

Στρατηγική πρόταση για τη δημιουργία ενός συμμετοχικού οικοσυστήματος με στόχο την ουσιαστική αξιοποίηση των δεδομένων

Την ανάγκη για μια δομική μεταρρύθμιση που θα μετατρέψει την Ελλάδα σε περιφερειακό ηγέτη στην ψηφιακή υγεία αναδεικνύει το κοινό White Paper της Ελληνικής Ομοσπονδίας Καρκίνου (ΕΛΛΟΚ), του PhARMA Innovation Forum (PIF) και του i-HD (European Institute for Innovation through Health Data).

Το White Paper, με τίτλο «European Health Data Space (EHDS) Implementation in Greece: Establishing an EHDS Stakeholder Ecosystem», αποτελεί το απόσταγμα δύο εργαστηρίων συνδιαμόρφωσης (co–creation workshops) που πραγματοποιήθηκαν το 2025 και στην ευρωπαϊκή εμπειρία υλοποίησης, και προτείνει έναν οδικό χάρτη για τη μετάβαση από την κανονιστική συμμόρφωση στην παραγωγή πραγματικής αξίας για τους ασθενείς, τους επαγγελματίες υγείας και το σύστημα υγείας συνολικά.

Διαβάστε εδώ το white paper: https://ellok.org/wp-content/uploads/2026/04/EHDS-Policy-White-Paper-April-2026.pdf

Ολοκλήρωση του Πιλοτικού Προγράμματος
Πολιτιστικής Συνταγογράφησης (13-15 Μαρτίου)

Στις 13–15 Μαρτίου 2026, διεξήχθη το Διεθνές Συνέδριο Πολιτιστικής Συνταγογράφησης, όπου παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα από τα Πιλοτικά Προγράμματα των τελευταίων ετών.
Η ΕΛΛΟΚ, αναγνωρίζοντας τη θεραπευτική αξία της τέχνης, υποστήριξε έμπρακτα τους Πιλοτικούς Κύκλους των τελευταίων ετών, διευκολύνοντας τη συμμετοχή ασθενών από τους Συλλόγους της σε κορυφαίους πολιτιστικούς φορείς, όπως το MOMus και το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης.

Σε μια εποχή ραγδαίων εξελίξεων, όπου η πρόοδος της μοριακής βιολογίας, της ανοσοθεραπείας και της εξατομικευμένης ιατρικής μετασχηματίζει την προσέγγισή μας στον καρκίνο, η ανάγκη για υψηλού επιπέδου και συστηματική εκπαίδευση κατέστη πιο σημαντική από ποτέ. 

Η ενσωμάτωση των ψηφιακών τεχνολογιών στην κλινική πράξη – από τα ηλεκτρονικά μητρώα ασθενών έως τα συστήματα υποστήριξης λήψης αποφάσεων και την τεχνητή νοημοσύνη – άνοιξε νέους ορίζοντες για τη βελτίωση της φροντίδας των ασθενών. 

Διευθυντές Σπουδών του 11ου κύκλου ήταν οι κ.κ. Αριστοτέλης Μπάμιας, Μιχαήλ Λιόντος, Μαρία Θεοχάρη, Γεώργιος Κεσίσης και Ειρήνη Μπιζιώτα.

🔗 Για περισσότερες πληροφορίες και το πρόγραμμα: https://www.hesmo.gr/el/%CE%B5%CE%BA%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7/%CE%B5%CE%B1%CE%BA%CE%BF