Όχι επειδή η ψευδοεπιστήμη είναι κάτι καινούργιο για την Ογκολογία. Εδώ και δεκαετίες οι ασθενείς μας βρίσκονται αντιμέτωποι με «θαυματουργές» θεραπείες, ειδικές δίαιτες, συμπληρώματα και παρεμβάσεις που υπόσχονται πολύ περισσότερα από όσα μπορούν να υποστηρίξουν τα δεδομένα.

Αυτό που έχει αλλάξει είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο όλα αυτά φτάνουν στον ασθενή.

Η εποχή της υπερπληροφόρησης

Ζούμε στην εποχή της υπερπληροφόρησης. Ο ασθενής έχει στην τσέπη του πρόσβαση σε περισσότερη ιατρική πληροφορία από όση θα μπορούσε να συγκεντρώσει ένας γιατρός πριν από λίγες δεκαετίες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι διαθέτει και καλύτερα εργαλεία για να την αξιολογήσει. Και, για να είμαστε δίκαιοι, ούτε εμείς παίρνουμε όλες τις αποφάσεις της ζωής μας έπειτα από μια ψυχρή, ορθολογική στάθμιση των δεδομένων. Οι άνθρωποι δεν λειτουργούμε έτσι. Οι αποφάσεις μας επηρεάζονται από το συναίσθημα, την εμπιστοσύνη, τους ανθρώπους γύρω μας, τις ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις μας και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται μια πληροφορία.

Στην Ογκολογία όλα αυτά αποκτούν ακόμη μεγαλύτερο βάρος. Ο άνθρωπος απέναντί μας έχει μόλις ακούσει ότι έχει καρκίνο. Φοβάται ότι η θεραπεία δεν θα λειτουργήσει, έχει υποτροπιάσει ή να έχει ήδη εξαντλήσει περισσότερες από μία γραμμές θεραπείας. Μια προσωπική ιστορία εχει για αυτόν μεγαλύτερη δύναμη από ένα forest plot. Μια απλή και βέβαιη εξήγηση είναι πολύ πιο ελκυστική από ένα επιστημονικά ακριβές «δεν γνωρίζουμε ακόμη».

Και κάπου εκεί κάποιος του λέει:

«Ξέρω έναν άνθρωπο με ακριβώς τον ίδιο καρκίνο. Πήρε αυτό και έγινε καλά.»

Απέναντι σε μια τέτοια ιστορία, το «δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα» είναι απολύτως σωστό. Δεν είναι όμως πάντοτε αρκετό.

Η ψευδοεπιστήμη δεν είναι πια τόσο εύκολο να αναγνωριστεί

Για πολλά χρόνια είχαμε μια σχετικά απλή εικόνα για την ψευδοεπιστήμη στην Ογκολογία: ήταν η «θαυματουργή» θεραπεία, το βότανο που «οι γιατροί δεν θέλουν να μάθετε», η ειδική δίαιτα που υποτίθεται ότι στερεί από τον όγκο την τροφή του, ο θεραπευτής που εξηγούσε ότι η χημειοθεραπεία είναι δηλητήριο. Αυτές οι περιπτώσεις εξακολουθούν να υπάρχουν. Αλλά δεν είναι πλέον οι δυσκολότερες.

Η σύγχρονη ψευδοεπιστήμη δεν βρίσκεται πάντοτε απέναντι από την επιστήμη. Συχνά βρίσκεται πολύ κοντά της. Μπορεί να χρησιμοποιεί πραγματικές εργαστηριακές εξετάσεις, βιοδείκτες και ιατρική τεχνολογία. Να μιλά για φλεγμονή, ανοσολογική απόκριση, μιτοχόνδρια, μικροβίωμα και μοριακά μονοπάτια. Να επικαλείται δημοσιευμένες μελέτες. Μπορεί ακόμη και να προσφέρεται από ανθρώπους με πραγματική ιατρική εκπαίδευση. Δεν χρειάζεται να επινοήσει την επιστήμη. Αρκεί να κάνει κάτι πολύ πιο διακριτικό: να προχωρήσει το συμπέρασμα λίγο πιο μακριά από όσο επιτρέπουν τα δεδομένα.

Υπάρχει ένας πραγματικός βιολογικός μηχανισμός, μια δημοσίευση ή ένα αποτέλεσμα. Ίσως μια μικρή κλινική μελέτη ή ένας βιοδείκτης που πράγματι μεταβλήθηκε. Και πάνω σε αυτή τη μικρή νησίδα πραγματικής επιστήμης μπορεί να χτιστεί μια πολύ μεγαλύτερη υπόσχεση. Ο ασθενής ψάχνει και βρίσκει πράγματι τη δημοσίευση. Ο μηχανισμός πράγματι υπάρχει. Η τεχνολογία πράγματι χρησιμοποιείται στην Ιατρική. Κανένα από αυτά όμως δεν αποδεικνύει ότι η συγκεκριμένη παρέμβαση προσφέρει το κλινικό όφελος που της αποδίδεται.

• Το γεγονός ότι κάτι είναι ιατρικό δεν σημαίνει ότι είναι ενδεδειγμένο.
• Το γεγονός ότι είναι βιολογικά εύλογο δεν σημαίνει ότι είναι αποτελεσματικό.
• Και το γεγονός ότι είναι τεχνολογικά προηγμένο δεν σημαίνει ότι είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο.

Για εμάς οι διακρίσεις αυτές είναι αυτονόητες. Για τον ασθενή δεν είναι απαραίτητα — και δεν υπάρχει κανένας λόγος να είναι.

Πριν κρίνουμε την επιλογή, ας καταλάβουμε την ανάγκη

Ο ασθενής θα φύγει από το ιατρείο και θα συνεχίσει την αναζήτησή του. Θα ψάξει στο internet, θα μπει σε μια ομάδα στο Facebook ή θα ακούσει ένα podcast. Θα του στείλει κάτι ένας συγγενής. Θα συναντήσει έναν ασθενή με την ίδια νόσο που είναι πεπεισμένος ότι τον βοήθησε μια δίαιτα, ένα συμπλήρωμα ή ένα repurposed drug. Και συχνά αυτό που θα βρει δεν θα είναι προφανώς παράλογο. Θα υπάρχει μια δημοσίευση, ένας μηχανισμός, προκλινικά δεδομένα ή ιστορίες ανθρώπων που λένε ότι βοηθήθηκαν. Κάπου μπορεί να υπάρχει και ένας γιατρός που προσδίδει στην παρέμβαση το κύρος της ιατρικής ιδιότητας. Ο ασθενής επομένως δεν επιστρέφει σε εμάς έχοντας επιλέξει απλώς ανάμεσα στην «επιστήμη» και στην «ανοησία». Μπορεί να επιστρέψει με μια απολύτως εύλογη ερώτηση:

«Γιατρέ, το έψαξα. Υπάρχουν δημοσιεύσεις. Γιατί μου λέτε ότι δεν ξέρουμε αν δουλεύει;»

Από την πλευρά του ογκολόγου, μια επιλογή μπορεί να μας φαίνεται ακατανόητη. Γνωρίζουμε τη διαφορά ανάμεσα σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη και ένα case report, ανάμεσα σε ένα προκλινικό εύρημα και ένα κλινικό αποτέλεσμα. Ο άνθρωπος απέναντί μας όμως δεν παίρνει μια απόφαση σε συνθήκες επιστημονικού συνεδρίου. Μπορεί να έχει μόλις ακούσει ότι έχει μεταστατική νόσο, να έχει υποτροπιάσει μετά από μια θεραπεία στην οποία είχε επενδύσει τις ελπίδες του και να έχει ακούσει ότι οι θεραπευτικές επιλογές πλέον είναι περιορισμένες. Και μετά ανοίγει το κινητό του και εκεί δεν βρίσκει μόνο πληροφορίες. Βρίσκει ελπίδα.

Βρίσκει ανθρώπους που του λένε ότι υπάρχει κάτι ακόμη που μπορεί να κάνει, μια θεραπεία που «οι περισσότεροι γιατροί δεν γνωρίζουν» και έναν ασθενή με την ίδια νόσο που «τα κατάφερε». Ένα πρωτόκολλο που του επιτρέπει να αισθανθεί ότι συμμετέχει ξανά ενεργά στη θεραπεία του. Η εναλλακτική θεραπεία δεν προσφέρει πάντοτε μόνο μια υποτιθέμενη αντικαρκινική δράση. Προσφέρει αίσθηση ελέγχου.

Η διάγνωση του καρκίνου αφαιρεί απότομα μεγάλο μέρος της αίσθησης ότι ελέγχουμε τη ζωή μας. Το ημερολόγιο γεμίζει με εξετάσεις, θεραπείες, ραντεβού και αναμονή. Και το σημαντικότερο αποτέλεσμα —αν η θεραπεία θα λειτουργήσει— δεν μπορεί να το ελέγξει ούτε ο ασθενής ούτε, πολλές φορές, εμείς οι γιατροί του. Δεν είναι λοιπόν δύσκολο να καταλάβουμε γιατί μπορεί να είναι ελκυστικό το να βρει κάποιος μόνος του ένα συμπλήρωμα, μια δίαιτα ή ένα «πρωτόκολλο». Τίποτε από αυτά δεν κάνει την παρέμβαση αποτελεσματική. Μας βοηθά όμως να καταλάβουμε γιατί ένας ευφυής, μορφωμένος άνθρωπος μπορεί να επιλέξει κάτι για το οποίο τα επιστημονικά δεδομένα είναι εξαιρετικά αδύναμα.

Και εδώ ίσως χρειάζεται μια απλή διάκριση: Αυστηρότητα απέναντι στον ισχυρισμό, επιείκεια απέναντι στον άνθρωπο. Μπορούμε να είμαστε απολύτως σαφείς ότι μια παρέμβαση δεν έχει επαρκή τεκμηρίωση, χωρίς να θεωρούμε αφελή τον άνθρωπο που ελπίζει ότι μπορεί να τον βοηθήσει. Η μία στάση αξιολογεί τον ισχυρισμό. Η άλλη τον άνθρωπο.

Ένα «όχι» δεν είναι πάντα αρκετό

Μπορεί να έχουμε δίκιο και παρ’ όλα αυτά να μην έχουμε πείσει. Το «δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα» μπορεί να είναι επιστημονικά άψογο. Αλλά ο ασθενής έχει μπροστά του μια δημοσίευση, έναν μηχανισμό, ιστορίες ανθρώπων που λένε ότι θεραπεύτηκαν και ίσως έναν γιατρό στο YouTube που εξηγεί με απόλυτη βεβαιότητα γιατί η παρέμβαση «δουλεύει». Για εμάς τους ογκολόγους η απόσταση ανάμεσα στο προκλινικό αποτέλεσμα και στο κλινικό όφελος, ανάμεσα σε έναν surrogate marker και σε ένα meaningful clinical endpoint, ανάμεσα σε μια ενδιαφέρουσα υπόθεση και σε μια θεραπεία που έχει αποδειχθεί ότι λειτουργεί, είναι αυτονόητη. Για τον ασθενή δεν είναι.

Δεν είναι δουλειά του ασθενούς να έχει εκπαιδευτεί στην κλινική επιδημιολογία. Ένα μέρος της δικής μας δουλειάς είναι ακριβώς αυτή η μετάφραση. Να παραμείνουμε το μέρος όπου ο ασθενής μπορεί να ρωτήσει. Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε κάνει πολλές φορές αυτές τις συζητήσεις:

«Παίρνετε κάτι άλλο; Κάποιο συμπλήρωμα; Έχετε διαβάσει για κάποια άλλη θεραπεία που σκέφτεστε να δοκιμάσετε;»

Έχει σημασία ο ασθενής να αισθάνεται ότι μπορεί να απαντήσει ειλικρινά. Όχι μόνο για λόγους επικοινωνίας, αλλά και ασφάλειας. Αν ο ασθενής πιστεύει ότι η αναφορά μιας τέτοιας επιλογής θα προκαλέσει ειρωνεία ή απαξίωση, υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο απλώς να μη μας την αναφέρει. Η ενσυναίσθηση επομένως δεν είναι μόνο θέμα καλών τρόπων. Μπορεί να είναι και θέμα ασφάλειας. Και ίσως ο πιο πρακτικός στόχος δεν είναι να κερδίζουμε κάθε συζήτηση. Είναι να παραμένουμε οι άνθρωποι στους οποίους ο ασθενής θα φέρει και το επόμενο video που θα δει.

Η ευθύνη της ιατρικής ιδιότητας

Υπάρχει και μια άλλη πλευρά, που αφορά εμάς ως ιατρική κοινότητα: το κύρος της ιατρικής ιδιότητας έχει βάρος. Όταν ένας γιατρός μιλά δημόσια για μια μη αποδεδειγμένη παρέμβαση, ο μέσος άνθρωπος δεν κάνει πάντοτε τις διακρίσεις που κάνουμε εμείς. Δεν ακούει απαραίτητα:

«Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα βιολογική υπόθεση που δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί κλινικά.»

Μπορεί να ακούσει:

«Οι γιατροί λένε ότι αυτό δουλεύει.»

Αυτό προφανώς δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να συζητάμε για πρώιμα αποτελέσματα μελετών. Η Ογκολογία προχωρά ακριβώς επειδή νέες υποθέσεις δοκιμάζονται και θεραπείες που σήμερα είναι πειραματικές μπορεί αύριο να αποτελούν standard of care.

Στην επιστήμη όμως η αβεβαιότητα δηλώνεται:

• Κάτι το γνωρίζουμε.
• Κάτι είναι πιθανό.
• Κάτι μελετάται.
• Και για κάτι άλλο δεν γνωρίζουμε ακόμη.

Όσο μεγαλύτερο είναι το κύρος που συνοδεύει μια άποψη, τόσο μεγαλύτερη σημασία έχει να παραμένουν ορατά αυτά τα όρια. Ιδίως σε έναν χώρο όπου η απόσταση ανάμεσα στην ελπίδα και στην υπόσχεση μπορεί να γίνει πολύ μικρή.

Υπάρχει και μια δυσκολότερη περίπτωση: όταν η παρέμβαση δεν συζητείται απλώς, αλλά πωλείται. Ένα πρωτόκολλο, ένα πακέτο εξετάσεων, ένα συμπλήρωμα, προσφερόμενα από γιατρό ή σε ιατρικό περιβάλλον. Εκεί το ερώτημα δεν είναι μόνο επιστημονικό. Είναι και ερώτημα σύγκρουσης συμφερόντων και ενημερωμένης συναίνεσης: Γνωρίζει ο ασθενής ότι πληρώνει για κάτι που δεν έχει αποδειχθεί; Του το είπε αυτό ρητά ο γιατρός; Αν είναι εύκολο να το λέμε δημόσια όταν ο άλλος είναι συνάδελφος, οφείλουμε όμως να λέμε, με την ίδια αυστηρότητα απέναντι στον ισχυρισμό που ζητάμε από όλους, και χωρίς να μετατρέπουμε τη συζήτηση σε προσωπική επίθεση. 

Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε κάθε καινούργια «θεραπεία»

Δεν είναι ρεαλιστικό να γνωρίζει κάθε ογκολόγος κάθε συμπλήρωμα, κάθε wellness intervention και κάθε repurposed drug που γίνεται viral. Αυτό που παραμένει σταθερό είναι ο τρόπος με τον οποίο αξιολογούμε τα δεδομένα.

• Τι ακριβώς έχει αποδειχθεί; Σε κύτταρα, σε ζώα ή σε ανθρώπους;
• Υπάρχει ομάδα σύγκρισης;
• Ποιο ήταν το endpoint;
• Υπάρχει κλινικά σημαντικό όφελος;
• Τι γνωρίζουμε για τοξικότητα και αλληλεπιδράσεις;

Και ίσως η σημαντικότερη ερώτηση: Τι γνωρίζουμε πραγματικά και τι απλώς υποθέτουμε; Δεν χρειαζόμαστε έναν κατάλογο με «καλές» και «κακές» εναλλακτικές θεραπείες. Θα είναι ξεπερασμένος πριν προλάβει να τυπωθεί. Έχουμε ήδη κάτι χρησιμότερο: έναν τρόπο σκέψης. Το δύσκολο μέρος είναι μερικές φορές να βρούμε τον χρόνο για να τον μεταφέρουμε στον άνθρωπο απέναντί μας.

Και η Τεχνητή Νοημοσύνη;

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει ακόμη μία πηγή πειστικών ανοησιών: ένας ασθενής μπορεί να ζητήσει από ένα chatbot «όλες τις μελέτες» που υποστηρίζουν μια θεραπεία στην οποία ήδη θέλει να πιστέψει, και να τις πάρει. Δεν είναι όμως μόνο απειλή. Ένα μεγάλο μέρος της καθημερινής Ογκολογίας είναι αναζήτηση και οργάνωση πληροφοριών, καταγραφή, έγγραφα και διοικητικές εργασίες. Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη αφαιρέσει, με ασφαλή και ελεγχόμενο τρόπο, μέρος αυτού του φορτίου, το σημαντικότερο κέρδος δεν θα είναι ότι θα κάνουμε περισσότερα μέσα στη μέρα. Θα είναι ότι θα έχουμε χρόνο: να ακούσουμε γιατί ο ασθενής φοβάται, να ανοίξουμε μαζί του τη μελέτη που μας έφερε και να του πούμε «δεν γνωρίζουμε» χωρίς να ακουστεί σαν «δεν με ενδιαφέρει».

Να παραμείνουμε στη συζήτηση

Η ψευδοεπιστήμη έχει ένα τεράστιο επικοινωνιακό πλεονέκτημα απέναντι στην επιστήμη: μπορεί να είναι βέβαιη.

«Αυτό σκοτώνει τον καρκίνο.»

«Αυτό με έσωσε.»

Η επιστήμη είναι αναγκασμένη να χρησιμοποιεί πιο άβολες φράσεις:

«Τα δεδομένα μέχρι σήμερα δείχνουν…»

«Δεν γνωρίζουμε ακόμη…»

«Χρειάζονται καλύτερες μελέτες…»

Δεν μπορούμε —και δεν πρέπει— να ανταγωνιστούμε αυτή τη βεβαιότητα προσφέροντας περισσότερη βεβαιότητα από όση επιτρέπουν τα δεδομένα. Μπορούμε όμως να προσφέρουμε κάτι διαφορετικό: Εμπιστοσύνη.

Ο ασθενής χρειάζεται κάποιον στον οποίο να μπορεί να πει «Βρήκα αυτό. Τι πιστεύετε;» και να ξέρει ότι θα πάρει μια σοβαρή απάντηση. Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε τα πάντα. Ούτε να ανταγωνιστούμε το διαδίκτυο στην ποσότητα της πληροφορίας ή την Τεχνητή Νοημοσύνη στην ταχύτητα με την οποία μπορεί να την επεξεργαστεί. Αυτό δεν είναι το συγκριτικό μας πλεονέκτημα. Το δικό μας είναι κάτι πολύ πιο δύσκολο: να μετατρέπουμε την πληροφορία σε κρίση, τις πιθανότητες σε μια απόφαση για τον συγκεκριμένο άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί μας και την επιστημονική αβεβαιότητα σε μια ειλικρινή συζήτηση. Και ίσως, παραδόξως, η ίδια τεχνολογία που φοβόμαστε ότι μπορεί να μπει ανάμεσα στον γιατρό και στον ασθενή να μας βοηθήσει τελικά να ξαναβρούμε περισσότερο χρόνο για τη σχέση μεταξύ τους. Γιατί απέναντι στην ψευδοεπιστήμη η απάντηση δεν είναι μόνο η περισσότερη πληροφορία. Είναι και η επικοινωνία, η εμπιστοσύνη και ο χρόνος.

Αυστηρότητα απέναντι στον ισχυρισμό, επιείκεια απέναντι στον άνθρωπο. Και περισσότερος χρόνος για τον άνθρωπο.

Ευάγγελος Βούλγαρης: MD, PhD, Στρατιωτικός Ιατρός, Παθολόγος Ογκολόγος, Ογκολογικό Ιατρείο,
404 ΓΣΝ, Λάρισα

Η εξέλιξη αυτή πρέπει να αναγνωριστεί ως σημαντική θεσμική και κοινωνική κατάκτηση. Ο καρκίνος δεν μπορεί να εξακολουθεί επ’ αόριστον να αποτελεί αιτία οικονομικών διακρίσεων για ανθρώπους που έχουν ολοκληρώσει τη θεραπεία τους και έχουν επιστρέψει στην οικογενειακή, επαγγελματική και κοινωνική ζωή.

Ωστόσο, τα πέντε έτη δεν θα πρέπει να αντιμετωπιστούν ως ένα ενιαίο και αμετάβλητο ορόσημο για όλους τους ογκολογικούς ασθενείς. Ο καρκίνος δεν είναι μία νόσος, αλλά ένα σύνολο πολλών διαφορετικών νοσημάτων, με διαφορετική βιολογική συμπεριφορά, θεραπευτική αντιμετώπιση και πιθανότητα υποτροπής. Για αρκετές μορφές καρκίνου, ιδιαίτερα όταν διαγιγνώσκονται σε πρώιμο στάδιο και αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά, η πρόγνωση είναι σήμερα άριστη και η πιθανότητα ίασης εξαιρετικά υψηλή. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η υποχρεωτική αναμονή πέντε ετών μπορεί να είναι επιστημονικά δυσανάλογη και κοινωνικά άδικη.

Ένας νέος άνθρωπος που έχει αντιμετωπίσει επιτυχώς μια νόσο πολύ καλής πρόγνωσης δεν είναι εύλογο να περιμένει επί πέντε χρόνια για να μπορέσει να αποκτήσει κατοικία, να χρηματοδοτήσει μια επαγγελματική πρωτοβουλία ή να προχωρήσει ανεμπόδιστα στον οικογενειακό του σχεδιασμό. Η ολοκλήρωση της θεραπείας πρέπει να σηματοδοτεί την επιστροφή στη ζωή και όχι την έναρξη μιας νέας περιόδου αποκλεισμού.

Το επόμενο βήμα, επομένως, πρέπει να είναι η διαμόρφωση ενός επιστημονικά τεκμηριωμένου και δυναμικού πλαισίου, με μικρότερα χρονικά διαστήματα για συγκεκριμένους τύπους και στάδια καρκίνου με αποδεδειγμένα εξαιρετική πρόγνωση. Παράλληλα, χρειάζεται σαφής ορισμός της «ολοκλήρωσης της θεραπείας», ώστε μακροχρόνιες επικουρικές θεραπείες, οι οποίες χορηγούνται για τη μείωση του κινδύνου υποτροπής, να μην οδηγούν σε αδικαιολόγητη παράταση του αποκλεισμού.

Η νέα νομοθεσία είναι ένα ουσιαστικό πρώτο βήμα. Η πλήρης δικαίωση του θεσμού, όμως, θα έρθει όταν το πλαίσιο λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές διαφορές μεταξύ των ογκολογικών νοσημάτων και ακολουθεί την πρόοδο της επιστήμης. Το δικαίωμα στη λήθη δεν πρέπει απλώς να αναγνωρίζει ότι κάποιος επέζησε από τον καρκίνο. Πρέπει να του επιτρέπει να συνεχίσει τη ζωή του χωρίς διακρίσεις, χωρίς περιττές καθυστερήσεις και χωρίς το παρελθόν της νόσου να καθορίζει το μέλλον του.

Για το Δ.Σ. της ΕΟΠΕ

Εμμανουήλ Σαλούστρος – Πρόεδρος Δ.Σ. ΕΟΠΕ

Μιχαήλ Λιόντος – Γεν. Γραμματέας Δ.Σ. ΕΟΠΕ

Αυτό μοιάζει αυτονόητο, για πολλά χρόνια όμως δεν ήταν. Άνθρωποι που είχαν ολοκληρώσει επιτυχώς τη θεραπεία τους, είχαν επιστρέψει στην εργασία τους, είχαν δημιουργήσει οικογένεια και είχαν ουσιαστικά ξαναπάρει τη ζωή τους στα χέρια τους, συνέχιζαν να βρίσκουν μπροστά τους τη διάγνωση του καρκίνου όταν επιχειρούσαν να προχωρήσουν σε οικονομικές επιλογές που για όλους τους υπόλοιπους θεωρούνται φυσιολογικές.

Η δυνατότητα σύναψης μιας ασφαλιστικής σύμβασης που συνδέεται με πίστωση μπορούσε να γίνει δύσκολη ή δυσανάλογα ακριβή. Με άλλα λόγια, ο καρκίνος μπορεί να είχε αντιμετωπιστεί ιατρικά, αλλά εξακολουθούσε να ακολουθεί τον άνθρωπο οικονομικά και κοινωνικά.

Αυτή την αντίφαση επιχειρεί να αντιμετωπίσει το «Δικαίωμα στη Λήθη» – το Right to be Forgotten. Τη δυνατότητα δηλαδή, μετά την παρέλευση συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος από την ολοκλήρωση της θεραπείας, μια προηγούμενη διάγνωση καρκίνου να παύει να χρησιμοποιείται για συγκεκριμένες ασφαλιστικές και χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες. Δεν πρόκειται μόνο για μια τεχνική ρύθμιση της ασφαλιστικής αγοράς. Κατά την άποψή μου, πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο. Πρόκειται για την αναγνώριση, από την ίδια την κοινωνία, μιας πραγματικότητας που η Ογκολογία γνωρίζει ήδη καλά. Ότι ολοένα περισσότεροι άνθρωποι δεν πεθαίνουν από τον καρκίνο, αλλά ζουν μετά από αυτόν. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο της όλης συζήτησης. Το Δικαίωμα στη Λήθη δεν γεννήθηκε απλώς μέσα από ένα αίτημα των ασθενών, έγινε εφικτό επειδή η ίδια η επιστήμη το επέβαλε.

Η έγκαιρη διάγνωση, οι νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις, οι στοχευμένες θεραπείες, η ανοσοθεραπεία, οι βιοδείκτες και η εξατομικευμένη ιατρική έχουν αλλάξει σημαντικά την πρόγνωση πολλών μορφών καρκίνου. Εκεί που πριν από λίγες δεκαετίες μια διάγνωση συνοδευόταν από εντελώς διαφορετικές προσδοκίες, σήμερα έχουμε ολοένα περισσότερους ανθρώπους που θεραπεύονται ή ζουν για πολλά χρόνια με τη νόσο υπό έλεγχο. Η επιστημονική πραγματικότητα άλλαξε πολύ γρήγορα, ωστόσο οι κοινωνικοί και οικονομικοί κανόνες, δεν άλλαξαν με την ίδια ταχύτητα.

Αυτό ήταν και το πρόβλημα που άρχισε σταδιακά να αναγνωρίζεται στην Ευρώπη. Η Γαλλία ήταν η πρώτη χώρα που προχώρησε, το 2016, σε νομοθετική κατοχύρωση του Δικαιώματος στη Λήθη και στη συνέχεια ακολούθησαν και άλλα κράτη. Το θέμα απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα μέσα από το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Καταπολέμηση του Καρκίνου, το οποίο για πρώτη φορά έδωσε τόσο καθαρά έμφαση όχι μόνο στην πρόληψη, στη διάγνωση και στη θεραπεία, αλλά και στη ζωή μετά τον καρκίνο.

Ακολούθησε η Οδηγία (ΕΕ) 2023/2225 για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει πλέον ότι, όταν απαιτείται ασφαλιστική κάλυψη σε σύνδεση με σύμβαση πίστωσης, τα δεδομένα προηγούμενης ογκολογικής διάγνωσης δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται μετά την παρέλευση συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος από την ολοκλήρωση της θεραπείας. Η Οδηγία θέτει ως ανώτατο όριο τα δεκαπέντε χρόνια και αφήνει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να κινηθούν χαμηλότερα.

Στην Ελλάδα η συζήτηση είχε αρχίσει νωρίτερα. Τον Απρίλιο του 2023 η Ελληνική Ομοσπονδία Καρκίνου έθεσε δημόσια το Δικαίωμα στη Λήθη ως μια σημαντική διεκδίκηση για τους ανθρώπους που είχαν αντιμετωπίσει τον καρκίνο. Δεν ήταν εύκολο θέμα. Έπρεπε να δημιουργηθεί κοινή αντίληψη μεταξύ πλευρών που ξεκινούσαν από διαφορετική θέση, των ασθενών, της Πολιτείας και της ασφαλιστικής αγοράς.

Η επιλογή μας ήταν από την αρχή να επιδιώξουμε τον διάλογο και να αναζητήσουμε μια λύση που θα μπορούσε να εφαρμοστεί στην πράξη. Έτσι φτάσαμε, τον Απρίλιο του 2024, στην παρουσίαση του Κώδικα Δεοντολογίας για το Δικαίωμα στη Λήθη, μέσα από τη συνεργασία του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, της Ένωσης Ασφαλιστικών Εταιρειών Ελλάδος και της ΕΛΛΟΚ.

Ήταν μια σημαντική εξέλιξη, δεν θεωρήσαμε όμως ποτέ ότι ήταν αρκετή. Ένας Κώδικας Δεοντολογίας βασίζεται στην αυτοδέσμευση. Ένα δικαίωμα, αντίθετα, πρέπει να έχει σαφή θεσμική κατοχύρωση και να αφορά όλους, ανεξάρτητα από το ποιος επιλέγει να προσχωρήσει σε μια εθελοντική συμφωνία.

Αυτό έγινε τον Ιούλιο του 2026. Με τον ν. 5317/2026 και συγκεκριμένα με το άρθρο 16 παρ. 4, η Ελλάδα κατοχύρωσε νομοθετικά ότι δεδομένα που σχετίζονται με προηγούμενη διάγνωση ογκολογικής νόσου δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται για τους σκοπούς ασφαλιστικής σύμβασης που συνδέεται με σύμβαση πίστωσης, εφόσον έχουν παρέλθει πέντε χρόνια από την ολοκλήρωση της θεραπείας.

Η πενταετία έχει τη σημασία της. Η ευρωπαϊκή Οδηγία επιτρέπει διάστημα έως δεκαπέντε ετών. Η χώρα μας επέλεξε ένα πολύ μικρότερο χρονικό όριο και αυτό αποτελεί μια ουσιαστική πρόοδο, που θέτει τη χώρα μας στον πυρήνα των κρατών της ΕΕ που πρωτοπορούν στον τομέα αυτό. Ταυτόχρονα όμως πρέπει να είμαστε σαφείς απέναντι στους ίδιους τους ασθενείς.

Ο νόμος δεν σημαίνει ότι από σήμερα καταργούνται όλοι οι περιορισμοί που αντιμετωπίζει ένας άνθρωπος με ιστορικό καρκίνου στην ιδιωτική ασφάλιση. Η συγκεκριμένη διάταξη αφορά ασφαλιστικές συμβάσεις που συνδέονται με συμβάσεις πίστωσης. Δεν αφορά το σύνολο των ασφαλιστικών προϊόντων και, για παράδειγμα, δεν επιλύει συνολικά το ζήτημα της πρόσβασης στην ιδιωτική ασφάλιση υγείας.

Δεν το αναφέρω αυτό για να μειώσω τη σημασία της εξέλιξης. Το αντίθετο. Θεωρώ ότι η εξέλιξη αυτή μας επιτρέπει πλέον να ανοίξουμε με πολύ πιο ώριμο τρόπο την επόμενη συζήτηση. Και εκεί πιστεύω ότι η επιστημονική κοινότητα έχει έναν ρόλο πολύ μεγαλύτερο από όσο ίσως φαίνεται με την πρώτη ματιά.

Οι ασφαλιστικές εταιρείες οφείλουν εύλογα να αξιολογούν τον κίνδυνο. Το πραγματικό ερώτημα όμως είναι με ποια δεδομένα τον αξιολογούν. Η ασφαλιστική αξιολόγηση του 2026 δεν μπορεί να εξακολουθεί να βασίζεται στην ογκολογική πραγματικότητα του 2000.

Κανείς δεν γνωρίζει καλύτερα από τους ογκολόγους ότι ο καρκίνος δεν είναι μία νόσος. Διαφορετικός τύπος καρκίνου, διαφορετικό στάδιο, διαφορετικά βιολογικά και μοριακά χαρακτηριστικά, διαφορετική θεραπεία και διαφορετική ανταπόκριση σημαίνουν και διαφορετική πρόγνωση. Και βέβαια, η πρόγνωση μεταβάλλεται όσο περνά ο χρόνος χωρίς υποτροπή. Επομένως, αν θέλουμε η συζήτηση για το Δικαίωμα στη Λήθη να προχωρήσει περισσότερο, και ενδεχομένως στο μέλλον να αγγίξει και άλλες μορφές ασφάλισης, χρειαζόμαστε δεδομένα.

Χρειαζόμαστε αξιόπιστη εικόνα για τη μακροχρόνια επιβίωση και την έκβαση των ασθενών στη χώρα μας. Χρειαζόμαστε ένα πλήρες και λειτουργικό Εθνικό Μητρώο Νεοπλασιών και πραγματικά δεδομένα από την κλινική πράξη. Και χρειαζόμαστε τις επιστημονικές εταιρείες ενεργά παρούσες, ώστε οι επόμενες αποφάσεις να μη στηρίζονται μόνο σε πολιτικές επιδιώξεις ή σε αναλογιστικά μοντέλα, αλλά και στη σύγχρονη επιστημονική γνώση.

Για μένα, αυτή είναι ίσως και η σημαντικότερη προοπτική που δημιουργεί η σημερινή εξέλιξη: η δυνατότητα να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι η ογκολογική κοινότητα, οι ασθενείς, η Πολιτεία και η ασφαλιστική αγορά και να ξαναδούν ορισμένες παγιωμένες αντιλήψεις με βάση τα δεδομένα του σήμερα.

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πλευρά αυτής της συζήτησης, την οποία δεν πρέπει να παραβλέπουμε. Αν όλη αυτή η αλλαγή έγινε δυνατή επειδή η Ογκολογία προχώρησε, τότε πρέπει να διασφαλίσουμε ότι η πρόοδος αυτή φτάνει πραγματικά σε κάθε ασθενή.

Η πρόσβαση στην έγκαιρη και σωστή διάγνωση, στους κατάλληλους βιοδείκτες, στη μοριακή διάγνωση, στις καινοτόμες θεραπείες και στην κλινική έρευνα δεν αφορά απλώς την εισαγωγή νέων τεχνολογιών στο σύστημα υγείας. Καθορίζει την πρόγνωση. Καθορίζει την επιβίωση. Καθορίζει τελικά και το πόσοι άνθρωποι θα μπορέσουν αύριο να αφήσουν τον καρκίνο πραγματικά πίσω τους. Δεν θα ήταν συνεπές να πανηγυρίζουμε για τα αποτελέσματα της επιστημονικής προόδου και ταυτόχρονα να αποδεχόμαστε καθυστερήσεις ή ανισότητες στην πρόσβαση σε αυτήν.

Το Δικαίωμα στη Λήθη, επομένως, έχει για μένα και έναν βαθύτερο συμβολισμό. Δεν μας ζητά να ξεχάσουμε τον καρκίνο, ούτε διαγράφει το ιατρικό ιστορικό ενός ανθρώπου. Μας ζητά να αποδεχθούμε ότι μια διάγνωση δεν μπορεί να γίνεται ισόβια ταυτότητα όταν τα ίδια τα επιστημονικά δεδομένα δεν το δικαιολογούν πλέον. Η νομοθετική κατοχύρωσή του είναι ένας σημαντικός σταθμός για τη χώρα μας και ασφαλώς ένας λόγος ικανοποίησης για όλους όσοι εργαστήκαμε για να φτάσουμε μέχρι εδώ. Δεν είναι όμως το τέλος της διαδρομής.

Για όσους από εμάς πιστεύουμε ότι η ογκολογική φροντίδα δεν ολοκληρώνεται με το τέλος της θεραπείας, το πραγματικό ζητούμενο είναι ο άνθρωπος να μπορεί να συνεχίσει τη ζωή του με όσο το δυνατόν λιγότερα από τα βάρη που του άφησε η ασθένεια. Η επιστήμη έχει ήδη κάνει ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς. Τώρα χρειάζεται οι πολιτικές, οι θεσμοί και η κοινωνία να ακολουθήσουν.

Ταλαιπωρήθηκε για πολύ καιρό από την ασθένεια, που την πορεία και την δραματική κατάληξή της  γνώριζε ο ίδιος ως πολύ έμπειρος Ογκολόγος. Αξιοπρεπής, όπως συνήθιζε να λειτουργεί σε όλες τις συνθήκες, αντιμετώπισε με σθένος ακόμη και την σκληρότητα που του επεφύλαξε η ασθένειά του.

Είχα την ιδιαίτερη ευχαρίστηση να συνεργαστώ άψογα μαζί του επί 30 έτη, μόλις είχε επιστρέψει από τις εξειδικευμένες σπουδές του στην Παθολογία-Ογκολογία, στο Πανεπιστήμιο  Harvard  των ΗΠΑ, και ενόσω ήμουν διευθυντής του Ογκολογικού Τμήματος του ΠΓΝΠ του Πανεπιστημίου Πατρών. Η συνεργασία μας, ερευνητική, επιστημονική, κλινική, καθόλη τη διάρκεια της λειτουργίας μου στο Ογκολογικό Τμήμα, ήταν υποδειγματική.  Η ισχυρή  προσωπικότητά του, μαζί με την έμφυτη ευγένειά του, την ευπροσηγορία του,  την παραδειγματική συναδελφική του αλληλεγγύη και τη σύνεση, του προσέδιδαν διακριτά χαρακτηριστικά, πολύτιμα για όλους εμάς στο Ογκολογικό Τμήμα του ΠΓΝΠ και για εμένα προσωπικά, που είχα την ξεχωριστή ευχαρίστηση της άριστης επικοινωνίας και συνεργασίας μαζί του καθημερινά, επί τόσα χρόνια.

Ο Θωμάς Μακατσώρης δίδαξε,  με την εμπεριστατωμένη επιστημονική γνώση του, την Ογκολογία στους/στις φοιτητές φοιτήτριες του Ιατρικού Τμήματος και τους/τις ειδικευόμενους/ες γιατρούς, συνέβαλε ουσιαστικά και δυναμικά στην δημιουργία και διατήρηση των υψηλού επιπέδου υπηρεσιών που παρείχαμε τότε στο Ογκολογικό Τμήμα, με την  απαράμιλλη πάντα προσήλωσή του στο καθήκον.

Ο Θωμάς Μακατσώρης, προσηνής και συνεργατικός,  ενέπνεε την απόλυτη εμπιστοσύνη σε όλους όσοι ζητούσαν τις ιατρικές υπηρεσίες του, όπως συναδέλφοι γιατροί, ασθενείς και οι συγγενείς/συνοδοί τους.

Η επικοινωνία μου μαζί του ήταν σταθερή, ουσιαστική και αδιατάραχτη μέχρι το τέλος της ζωής του.

Ο Θωμάς Μακατσώρης αφήνει σε όλους και όλες εμάς ισχυρή την ανάμνηση του επιστημονικού του κύρους και της αξιοπρεπέστατης  λειτουργίας του ως μέλους ΔΕΠ του Πανεπιστημίου Πατρών, ως εξαιρετικού μέλους της ογκολογικής μας κοινότητας, ως συναδέλφου, ως επιστήμονα και ερευνητή.

Τον αποχαιρετώ με βαθιά θλίψη και με την πρέπουσα αναγνώριση για την προσωπικότητά του, το ήθος του και την επιστημοσύνη του. Η ακαδημαϊκή κοινότητα και η ογκολογική κοινότητα έχασαν έναν λαμπρό επιστήμονα και ένα ηθικό άτομο.

Χαράλαμπος Καλόφωνος: Ομότιμος Καθηγητής Παθολογίας – Ογκολογίας Πανεπιστημίου Πατρών

Από ανασκόπηση παρομοίων προηγούμενων παρόμοιων ερευνών φάνηκε ότι το 2023 μία στις 2828 δημοσιευμένες εργασίες περιείχε μία τουλάχιστον κατασκευασμένη βιβλιογραφική αναφορά. Μέχρι το 2025 η συχνότητα αυτού του φαινομένου είχε αυξηθεί σε μία πλαστή αναφορά στις 458 εργασίες και κατά τις πρώτες 7 εβδομάδες του 2026 κορυφώθηκε σε μία τουλάχιστον κατασκευασμένη βιβλιογραφική αναφορά ανά 277 δημοσιεύσεις. Ο ρυθμός χρήσης πλαστών-ανύπαρκτων  βιβλιογραφικών αναφορών αυξήθηκε περισσότερο από 12 φορές, δηλαδή από περίπου τέσσερις ανά 10.000 εργασίες το 2023, σε 51,3 ανά 10.000 εργασίες το τέταρτο τρίμηνο του 2025, φτάνοντας τις 56,9 ανά 10.000 εργασίες στις αρχές του 2026.

Οι συγγραφείς του άρθρου δεν εμπλέκονται λεπτομερειακά σε πιθανές ερμηνείες των αιτίων του φαινομένου. Αλλά ακροθιγώς το συνδέουν με την αυξημένη χρήση της ΑΙ και των LLMs (Large Language Models) και την αδυναμία των συντακτικών επιτροπών των περιοδικών και των κριτών τους (reviewers) να αντιληφθούν την πλαστότητα των (αληθοφανών) κατασκευασμένων αναφορών.

Προσπαθώντας να κάνουμε ένα σχολιασμό για τις αιτίες που οδηγούν επιστήμονες να καταφεύγουν όλο και πιο συχνά σε τέτοιου είδους έκνομες πρωτοβουλίες, θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τα εξής:

Α. Υπάρχει μεγάλη πίεση για την παραγωγή δημοσιεύσεων, ιδιαίτερα στον Ακαδημαϊκό χώρο. Το “Publish or perish” είναι ένας αφορισμός που περιγράφει την πίεση για δημοσίευση ακαδημαϊκού έργου με σκοπό την επιτυχία σε μια ακαδημαϊκή σταδιοδρομία. Η πίεση για δημοσίευση έχει αναφερθεί ως αιτία για την κακή εργασία που υποβάλλεται σε ακαδημαϊκά περιοδικά[2]. Πολλάκις η ποιότητα περιορίζεται εξ αιτίας της ποσότητας. Η γρήγορη συγγραφή ενός άρθρου περιορίζει τον χρόνο ανεύρεσης της κατάλληλης βιβλιογραφικής αναφοράς, έτσι ώστε να κατασκευάζονται ενίοτε ψευδείς αναφορές με αληθοφανή μορφή, ώστε να λυθεί το ζήτημα της τεκμηρίωσης μιας επιστημονικής θέσης.

Β. Η χρήση της ΑΙ έχει ευρέως διαδοθεί. Νέες εφαρμογές, βελτιωμένες ηλεκτρονικές πλατφόρμες δίνουν την δυνατότητα συγγραφής ερευνητικών μελετών ή παραπειστικών βιβλιογραφικών αναφορών που ενίοτε παραπλανoύν ακόμα και εξελιγμένα φίλτρα ανίχνευσης πλαστών κειμένων που διαθέτουν πολλά περιοδικά. Τα σύγχρονα επιστημονικά περιοδικά χρησιμοποιούν αυτοματοποιημένες πλατφόρμες ακεραιότητας, με κυρίαρχο το iThenticate (γνωστό ως Similarity Check), το οποίο διασταυρώνει τα κείμενα με βάσεις δεδομένων (Crossref, Elsevier, κ.α.). Για τον εντοπισμό περιεχομένου που δημιουργήθηκε από AI, πολλά περιοδικά ενσωματώνουν πλέον εξειδικευμένα φίλτρα ανίχνευσης, όπως το Turnitin AI Detector και το Copyleaks. Όμως, πολλές επιστημονικές και ερευνητικές μελέτες έχουν δείξει ότι η τεχνολογία ανίχνευσης είναι ατελής. Τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για την παράκαμψη ανιχνευτών (AI humanizers) γίνονται ολοένα και πιο εξελιγμένα και μπορούν να τροποποιήσουν τα κείμενα, ώστε να φαίνονται απολύτως φυσικά[3].

Γ. Υπάρχουν συγγραφείς που αναπαράγουν λανθασμένες βιβλιογραφικές αναφορές (copy-paste references), χωρίς να ελέγξουν την ακρίβεια αυτών των πηγών (Ghost Citations[4]).

Δ. Υπάρχουν περιοδικά με ελαστικές διαδικασίες ελέγχου προκειμένου να αυξήσουν τον ρυθμό έκδοσης τευχών ή να βελτιώσουν το κύρος τους. Οι κριτές (reviewers) των υποβαλλομένων άρθρων μπορεί ενδεχομένως να εξετάζουν με επιμέλεια το Υλικό-Μεθόδους-Αποτελέσματα κτλ, αλλά όχι την ακρίβεια των δεκάδων βιβλιογραφικών αναφορών που συνοδεύουν το άρθρο, όπου μπορεί να «παρεισφρήσουν» ψευδείς αναφορές. Ενέργειες, όπως i} διασταύρωση βάσεων δεδομένων (έλεγχος των  αναφορών σε έγκριτες βάσεις, όπως το Scopus ή το Web of Science για να επιβεβαιώσουν την ύπαρξη του άρθρου, των συγγραφέων και του έτους έκδοσης), ii} χρήση ψηφιακών αναγνωριστικών (αντιστοίχιση των παραπομπών με τους μοναδικούς αριθμούς DOI (Digital Object Identifier), iii} χρήση λογισμικών ελέγχου (αυτοματοποιημένα συστήματα αξιοπιστίας χειρογράφων, όπως το Crossref Similarity Check, τα οποία «σαρώνουν» το κείμενο για ύποπτα μοτίβα και αναφορές), δεν πραγματοποιούνται από όλους τους κριτές.

Το θέμα δεν είναι απλό. Και ήδη διαμορφώνονται συνθήκες, που οι τεχνολογικές πρόοδοι θα δίνουν τις δυνατότητες σε «απατεώνες» επιστήμονες να ξεφύγουν από τον έλεγχο γνησιότητας των ερευνητικών και ανασκοπικών μελετών τους. Οι επιπτώσεις βέβαια είναι πρόδηλες. Αδυναμία επανάληψης του πειράματος, ανακριβείς πληροφορίες, συμπεράσματα χωρίς τεκμηρίωση, κατάρρευση της εμπιστοσύνης, έλλειψη διαφάνειας, δυσμενείς επηρεασμοί κατευθυντηρίων οδηγιών θα είναι φαινόμενα που μάλλον θα πληθαίνουν στο άμεσο μέλλον, αν δεν ληφθούν ριζικές λύσεις αντιμετώπισης των κατασκευασμένων πλαστών/ψευδών βιβλιογραφικών αναφορών. Εξ άλλου, η αξιοπιστία αποτελούσε ανέκαθεν τον θεμέλιο λίθο της επιστημονικής έρευνας.

[1] Topaz M, Roguin N, Gupta P, Zhang Z, Peltonen L-M. Lancet 2026;407(10541):1779-1781

[2]  https://en.wikipedia.org/wiki/Publish_or_perish

[3] Naddaf M.and Quill E. Hallucinated citations are polluting the scientific literature. What can be done? Nature 2026;652(8108):26-29

[4] Pruschak G, Hopp C. And the credit goes to … – Ghost and honorary authorship among social scientists. Plos One 2022;17(5):e0267312

Η Ευρώπη βρίσκεται σήμερα, ως προς τον πεδίο του καρκίνου, σε μια κρίσιμη καμπή. Οι συζητήσεις για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (Multiannual Financing Framework) της Ευρωπαϊκή Ένωσης και η αξιολόγηση του Ευρωπαϊκού Σχεδίου για την Καταπολέμηση του Καρκίνου (Europe’s Beating Cancer Plan) εξελίσσονται παράλληλα – και μάλιστα σε μια περίοδο κατά την οποία οι εκτιμήσεις θέλουν τον καρκίνο να καθίσταται η κύρια αιτία θανάτου στην ήπειρο τις επόμενες δεκαετίες.

Το μέγεθος της πρόκλησης που χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε αποτυπώνεται ήδη στα οικονομικά μεγέθη που συνοδεύουν τον καρκίνο. Το ετήσιο κόστος της νόσου για την Ευρώπη ξεπερνά τα 100 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ η απώλεια παραγωγικότητας από τον καρκίνο ισοδυναμεί με πάνω από 300 εκατομμύρια ημέρες απασχόλησης κάθε χρόνο. Ένα φορτίο εξαιρετικά σημαντικό, που, σε παραλληλία με το νοσολογικό και υπό την πίεση των δημογραφικών και επιδημιολογικών μεταβολών, προβλέπεται να αυξηθεί περαιτέρω. Η πρόκληση, ωστόσο, για την πολιτική για τον καρκίνο δεν είναι μόνο ποσοτική. Είναι βαθιά διαρθρωτική. Τα συστήματα υγείας, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα, εδώ και χρόνια οικοδομήθηκαν γύρω από ένα μοντέλο φροντίδας, σχεδιασμένο να αντιμετωπίζει διακριτά περιστατικά οξείας νόσησης – με άλλα λόγια, σχεδιασμένο να αντιμετωπίζει επεισόδια νόσου. Ο καρκίνος όμως, πια, λόγω της σημαντικής εξέλιξης και της συμβολής της κλινικής επιστήμης είναι μια, εν πολλοίς, χρόνια κατάσταση, που αφορά φροντίδα δια βίου, σε ένα εκτεταμένο χρονικό συνεχές. Η αντίφαση ανάμεσα στον ισχύοντα σχεδιασμό του συστήματος με την ανάγκη που το σύστημα καλείται να αντιμετωπίσει, είναι θεμελιώδης.

Το κεντρικό εύρημα της έκθεσης της All.Can International, και το νήμα που διέτρεξε ολόκληρη τη συζήτηση μας σήμερα, είναι ότι η ανθρωποκεντρική φροντίδα δεν συνιστά απλώς μια ηθική απαίτηση ή ένα δίκαιο αίτημα. Συνιστά, παράλληλα, μια στρατηγική βιωσιμότητας για το σύστημα υγείας. Η οργάνωση της φροντίδας γύρω από το άτομο συνδέεται με λιγότερες περιττές νοσηλείες, ταχύτερη διάγνωση, μικρότερη οικονομική επιβάρυνση των ασθενών και του συστήματος υγείας, και καλύτερες εκβάσεις. Πρόκειται για οφέλη μετρήσιμα, και όχι για αόριστες ποιοτικές βελτιώσεις. Αν δεχθούμε ότι συνθήκη αυτή ισχύει, τότε το θεμελιώδες ερώτημα της δημόσιας συζήτησης αυτόματα μετατοπίζεται. Δεν αφορά πλέον το αν η ανθρωποκεντρική φροντίδα αποδίδει, ζήτημα για το οποίο τα δεδομένα είναι πλέον επαρκή, αλλά το αν θα επιλέξουμε να τη χρηματοδοτήσουμε – και, βεβαίως, με ποιον τρόπο θα επιλέξουμε να τη χρηματοδοτήσουμε.

Αν επιλέξουμε να ακολουθήσουμε αυτή την αλλαγή οπτικής, τότε μάλλον οφείλουμε να δουλέψουμε, σε όρους πολιτικής και πρακτικής, σε δύο διαστάσεις: στη διάσταση του χρόνου και στη διάσταση της ανθρωποκεντρικότητας.

Η διάσταση του χρόνου εν πολλοίς συμπυκνώνεται γύρω από την έννοια του «έγκαιρα» ή, αλλιώς, του «νωρίς» (early). Η έγκαιρη παρέμβαση α) στην αντιμετώπιση της έκθεσης σε παράγοντες κινδύνου, β) στη διάγνωση, γ) στη σύνδεση της διάγνωσης με τη φροντίδα και δ) στην εξέλιξη των βημάτων στις θεραπευτικές αποφάσεις, αποτελεί μία από τις πλέον αξιόπιστες οδούς προς τη βιωσιμότητα του συστήματος. Υπό αυτό το πρίσμα, μέτρα που φροντίζουν για το «έγκαιρα», όπως ο προσυμπτωματικός έλεγχος και ο εμβολιασμός, οφείλουν να νοούνται ως κοινωνική υποδομή και να αντιμετωπίζονται, σε όρους χρηματοδότησης, σχεδιασμού και πολιτικής, ως ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά, υποστηριζόμενα, χρηματοδοτικά, σε κεντρικό ευρωπαϊκό επίπεδο. Όχι ως προγράμματα που ενεργοποιούνται και απενεργοποιούνται ανάλογα με τον εκάστοτε δημοσιονομικό κύκλο.

Η δεύτερη διάσταση αφορά την έμφαση στο συνεχές της φροντίδας, η οποία είναι οργανωμένη γύρω από το άτομο, σε αντικατάσταση της παραδοσιακής λογικής της αντιμετώπισης των διακριτών επεισοδίων της νόσου. Το εγχείρημα είναι προσφιλές και ελκυστικό, αλλά είναι ευκολότερο στη διατύπωση παρά στην εφαρμογή. Η στροφή προς το συνεχές της φροντίδας συνιστά μια δομική αλλαγή κουλτούρας, και ως τέτοια οφείλει να υποστηριχθεί από και κατάλληλους χρηματοδοτικούς μηχανισμούς. Η αποζημίωση (δηλαδή η πληρωμή των παρόχων) από το σύστημα για πράγματα που δεν θα συμβούν, όπως, για παράδειγμα, για τα επεισόδια που θα αποφευχθούν και για τις καθυστερημένες διαγνώσεις που θα προληφθούν, αποτελεί ένα απαιτητικό εγχείρημα, τόσο εννοιολογικά όσο και τεχνικά. Οι δείκτες εκβάσεων και εμπειρίας που αναφέρονται από τους ίδιους τους ασθενείς, οι γνωστοί ως PROMs και PREMs, όπως και τα δεδομένα πραγματικού κόσμου, συγκαταλέγονται στα εργαλεία που μπορούν να καταστήσουν την αξία αυτή ορατή, και επομένως χρηματοδοτήσιμη.

Οι ολιστικές προσεγγίσεις αξιολόγησης των συστημάτων, όπως αυτή της έκθεσης της All.Can, καταδεικνύουν ότι τα δομικά στοιχεία της σύγχρονης φροντίδας του καρκίνου βρίσκονται ήδη, σε μεγάλο βαθμό, στη θέση τους στις περισσότερες χώρες της Ένωσης. Μητρώα, ηλεκτρονικοί φάκελοι ασθενών, διεπιστημονικά συμβούλια, εργαλεία καταγραφής της εμπειρίας των ασθενών. Εκείνο που κατά κανόνα απουσιάζει δεν είναι τα συστατικά, αλλά η στρατηγική που τα συνδέει. Και η στρατηγική αυτή για να πραγματωθεί χρειάζεται πέντε βασικά σημεία 1. Εθνικά Σχέδια για τον Καρκίνο με σαφείς στόχους, πόρους, δείκτες μέτρησης των αποτελεσμάτων και ονομαστική ευθύνη εφαρμογής 2. Καθορισμένα μονοπάτια φροντίδας και παρακολούθηση των χρόνων μεταξύ των κόμβων του θεραπευτικού συνεχούς 3. Διασύνδεση όλων των διαθέσιμων δεδομένων σε ενιαίο σύνολο, ώστε η φροντίδα να οργανώνεται άμεσα γύρω από τον πάσχοντα, χωρίς επιπλέον διοικητικό φορτίο για τους κλινικούς επιστήμονες 4. Φροντίδα για το ανθρώπινο δυναμικό του μέλλοντος, με εστίαση στους αριθμούς αλλά και τους νέους ρόλους και δεξιότητες 5. Σταθερή και βιώσιμη χρηματοδότηση, στα στοιχεία της φροντίδας που έχουν τον χαρακτήρα επένδυσης – σε μια ευρύτερη, κοινωνική οπτική.

Αν αποφασίσουμε να οργανώσουμε τη φροντίδα του μέλλοντος γύρω από το χρονικό συνεχές και το αποτέλεσμα, τότε η συζήτηση αποκτά σαφή πολιτική διάσταση. Αυτό που αναζητούμε δεν είναι η κάλυψη ενός κενού γνώσης ή η ανάγκη παραγωγής περαιτέρω τεκμηρίων. Γνωρίζουμε, πια, εν πολλοίς τι αποδίδει και ποια είναι η βασική κατεύθυνση. Το ζητούμενο, αν μπούμε σε αυτή την αλλαγή σκεπτικού, είναι να αναθεωρήσουμε και τη λογική της χρηματοδότησης: από τη χρηματοδότηση στη βάση του όγκου της παραγόμενης φροντίδας στη χρηματοδότηση στη βάση της αξίας, δηλαδή των αποτελεσμάτων. Η μηχανική αυτή είναι μια απαραίτητη συνθήκη, ώστε η επιδίωξη να μην παραμείνει ιδέα και να αποκτήσει χαρακτηριστικά ρεαλιστικής πολιτικής. Και μάλιστα η αναθεωρημένη αυτή λογική χρηματοδότησης, πέρα από τα προφανή τοπικά χαρακτηριστικά έχει και ευρύτερες προεκτάσεις σε επίπεδο ΕΕ, δοθέντος ότι οι πληθυσμοί στην Ευρώπη αντιμετωπίζουν σε μεγάλο βαθμό τις ίδιες απειλές και ανάγκες για την υγεία, ενώ η συζήτηση για την ενοποίηση γίνεται εντονότερη. Ο καρκίνος μπορεί να αποτελέσει ένα καθολικό ευρωπαϊκό ζήτημα πολιτικής, σχεδιασμού και κατανομής πόρων, τουλάχιστον στο πεδίο της πρόληψης – αν όχι εκτενέστερα.

Εν τέλει, η βιωσιμότητα της φροντίδας του καρκίνου την επόμενη δεκαετία δεν είναι ζήτημα τεχνολογίας, ούτε γνώσης. Είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης, σύμπνοιας των εμπλεκομένων μερών και χρηματοδοτικής λογικής. Τα δομικά στοιχεία υπάρχουν. Η συγκυρία, με το νέο Δημοσιονομικό Πλαίσιο και την αξιολόγηση του Σχεδίου για τον Καρκίνο να συμπίπτουν χρονικά, είναι κατάλληλη. Εκείνο που απομένει είναι η απόφαση να χρηματοδοτήσουμε την αξία και τα αποτελέσματα.

kathanasakis@uniwa.gr

Η πρόοδος της ογκολογίας τις τελευταίες δεκαετίες έχει αλλάξει ριζικά τη φυσική ιστορία του καρκίνου, οδηγώντας σε σημαντική αύξηση της επιβίωσης, ακόμα και σε άτομα νεαρής ηλικίας [1]. Πράγματι, ολοένα και περισσότεροι επιβιώσαντες καλούνται να σκεφτούν τη ζωή  μετά τη θεραπεία. Έτσι, καθώς η έμφαση της ογκολογικής φροντίδας μετατοπίζεται από την άμεση επιβίωση στη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης ποιότητας ζωής, αναδύονται νέες προκλήσεις που αφορούν στις καθυστερημένες επιπλοκές της αντικαρκινικής θεραπείας. Ανάμεσά τους, η γοναδοτοξικότητα καταλαμβάνει κεντρική θέση, όχι μόνο ως βιολογική βλάβη των αναπαραγωγικών οργάνων, αλλά ως ζήτημα που αγγίζει την ταυτότητα, τον αυτοπροσδιορισμό και τη δυνατότητα μελλοντικού οικογενειακού προγραμματισμού των ασθενών.

Ως γοναδοτοξικότητα ορίζεται το αποτέλεσμα της επιβλαβούς επίδρασης χημειοθεραπευτικών, ακτινοθεραπευτικών και νεότερων συστηματικών αντικαρκινικών θεραπειών στη λειτουργία των γονάδων, δηλαδή στους όρχεις και τις ωοθήκες, και συνιστά ένα ζήτημα με σημαντικές κλινικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Παρότι οι μηχανισμοί ανάπτυξής της διαφέρουν ανάλογα με τον τύπο της θεραπείας, συγκλίνουν στο γεγονός ότι οι γονάδες, ως ιστοί υψηλής ευαισθησίας και περιορισμένης αναγεννητικής ικανότητας, είναι ιδιαίτερα ευάλωτες [2,3].

Στη φαρέτρα της αξιολόγησης της γονιμότητας, μετά από τη χρήση εν δυνάμει γοναδοτοξικών θεραπειών, χρησιμοποιείται ένας συνδυασμός βιοδεικτών και απεικονιστικών εξετάσεων. Ένας από τους πιο αξιόπιστους δείκτες ωοθηκικού αποθέματος στις γυναίκες είναι η αντιμυλλέριος ορμόνη (AMH), ενώ οι θυλακιοτρόπος ορμόνη (FSH), η ωχρινοτρόπος ορμόνη (LH) και η οιστραδιόλη αντικατοπτρίζουν τη λειτουργική κατάσταση του άξονα «υποθάλαμος–υπόφυση» [4]. Απεικονιστικά χρησιμοποιείται ο υπέρηχος έσω γεννητικών οργάνων για να μετρηθεί ο αριθμός των ωοθυλακίων (AFC). Στους άνδρες μετράται η ορμόνη inhibin B και η πιο συχνή εξέταση είναι το σπερμοδιάγραμμα (γνωστό και ως ανάλυση σπέρματος) [5].

Σε ό,τι αφορά στα είδη αντινεοπλασματικής θεραπείας, οι αλκυλιούντες παράγοντες που συχνά χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση σαρκωμάτων, καρκίνου μαστού και αιματολογικών κακοηθειών, αποτελούν τα χημειοθεραπευτικά φάρμακα με τη μεγαλύτερη δυνατή επιβλαβή δράση, αφού μπορούν να μειώσουν σημαντικά το ωοθηκικό απόθεμα και να προκαλέσουν διαταραχές της περιόδου ή και πρόωρη εμμηνόπαυση. Τα πλατινούχα χημειοθεραπευτικά έχουν μέτριο κίνδυνο, ενώ οι ανθρακυκλίνες θεωρούνται γενικά λιγότερο τοξικές για τη γονιμότητα [2,3].

Οι νεότερες θεραπείες, συμπεριλαμβανομένης και της ανοσοθεραπείας, φαίνεται να έχουν μικρότερη άμεση επίδραση στη γονιμότητα, όμως μπορεί να προκαλέσουν ορμονικές διαταραχές που την επηρεάζουν έμμεσα. Η ιονίζουσα ακτινοβολία που χρησιμοποιείται στην ακτινοθεραπεία μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά την αναπαραγωγική ικανότητα, όταν η ακτινοβόληση αφορά στις γονάδες ή σε άλλα όργανα εντός της πυέλου [2,3].

Η γοναδοτοξικότητα αναγνωρίζεται πλέον ως ουσιαστική παράμετρος ασφάλειας από τους διεθνείς ρυθμιστικούς οργανισμούς. Τόσο η Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) όσο και  ο  Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) υπογραμμίζουν την ανάγκη συστηματικής αξιολόγησης της επίδρασης  των αντινεοπλασματικών θεραπειών στη γονιμότητα στο πλαίσιο των κλινικών μελετών, αλλά και τη σημασία της μακροχρόνιας παρακολούθησης των ασθενών [6,7].

Η προστασία της γονιμότητας οφείλει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης ογκολογικής φροντίδας. Η έγκαιρη ενημέρωση πριν από την έναρξη της θεραπείας και η εξατομικευμένη εκτίμηση κινδύνου αποτελούν το κλειδί για την εφαρμογή αποτελεσματικών στρατηγικών διατήρησης της γονιμότητας. Τέτοιες προσεγγίσεις περιλαμβάνουν την κρυοσυντήρηση σπέρματος, ωαρίων ή εμβρύων, καθώς και την κρυοσυντήρηση ωοθηκικού ή ορχικού ιστού, ιδιαίτερα σε παιδιατρικό πληθυσμό ή σε ασθενείς στους οποίους απαιτείται άμεση εφαρμογή της θεραπείας. Συμπληρωματικά, σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί ορμονική προστασία ή τροποποίηση των θεραπευτικών τεχνικών με στόχο τον περιορισμό της γοναδικής βλάβης [6,7].

Η ενσωμάτωση αυτών των παρεμβάσεων στην καθ’ ημέρα κλινική πράξη αντανακλά τη μετάβαση της ογκολογίας από την επιβίωση με κάθε κόστος στην ουσιαστική διασφάλιση της μελλοντικής ποιότητας ζωής, αναγνωρίζοντας ότι πέρα από τη βιολογική διάσταση, η δυνατότητα αναπαραγωγικού σχεδιασμού είναι συνυφασμένη με την αίσθηση επιστροφής στην κανονικότητα και  την προοπτική επαναπροσδιορισμού της ζωής μετά τη νόσο [8].

Εν κατακλείδι, η γοναδοτοξικότητα επιδρά αναντιλέκτως στη ζωή των ασθενών με κακοήθεια και δύναται να επηρεάσει τη λήψη θεραπευτικών αποφάσεων, αναδεικνύοντας έτσι την ανάγκη για ολιστική φροντίδα με κεντρικό άξονα τον σεβασμό στην αυτονομία τους.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Sung H, Ferlay J, Siegel RL, et al. Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries. CA Cancer J Clin. 2021;71(3):209–249.
2. 2. Steinmann M, Rietschin A, Pagano F, et al. Systematic review of the gonadotoxicity and risk of infertility of soft tissue sarcoma chemotherapies in pre- and postpubertal females and males. J Adolesc Young Adult Oncol. 2024;13(6):803-812.
3. Meirow D, Biederman H, Anderson RA, Wallace WHB. Toxicity of chemotherapy and radiation on female reproduction. Clin Obstet Gynecol. 2010;53(4):727–739.
4. Anderson RA, Wallace WHB. Antimüllerian hormone, the assessment of the ovarian reserve, and the reproductive outcome of the young patient with cancer. Fertil Steril. 2013;99(6):1469–1475.
5. Meistrich ML., Effects of chemotherapy and radiotherapy on spermatogenesis. European Urology. 2013;65(1):141–149
6. Su HI, Lacchetti C, Letourneau J, et al. Fertility Preservation in People With Cancer: ASCO Guideline Update. J Clin Oncol. 2025.
7. Lambertini M, Peccatori FA, Demeestere I, et al. Fertility preservation and post-treatment pregnancies in post-pubertal cancer patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol. 2020;31:1664–1678.
8. Loren AW, et al. Fertility preservation for patients with cancer: psychosocial implications and clinical counseling. J Adolesc Young Adult Oncol. 2023;12(2):145–158.

Βασιλική Μπεκιάρη, MSc, Study Coordinator, Καρδιολογική Κλινική Γ.Ν.Α. ΚΑΤ

Ωραιάνθη Φιστέ, MD, MSc, PhD, Παθολόγος – Ογκολόγος, Επιστημονικός συνεργάτης ΔΘΚΑ «ΥΓΕΙΑ»

Μελπομένη Πέππα, Καθηγήτρια Ενδοκρινολογίας, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ

Όλα αυτά και πολλά περισσότερα έφεραν την σημαντική είδηση: ξεπεράστηκε το κατώφλι του 70% της 5ετούς επιβίωσης όλων των καρκινοπαθών. Υλοποιείται σιγά-σιγά το μέγα όραμα της Επιστήμης μας να καταστεί ο καρκίνος χρονία νόσος. Δεν είναι λίγοι αυτοί που -με πολλή αισιοδοξία- θεωρούν πολύ πιθανή την προοπτική της ακόμα αποτελεσματικότερης θεραπείας του καρκίνου. Ήδη κάποια πρώτα μηνύματα έχουν έρθει για εξάλειψη σε λίγα χρόνια κάποιων ειδών νεοπλασιών με την χρήση εμβολίων. Η Αυστραλία π.χ. ανακοίνωσε ότι βρίσκεται σε πορεία να γίνει η πρώτη χώρα στον κόσμο που θα εξαλείψει ως δημόσιο πρόβλημα τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, με στόχο να το πετύχει ως το 2035, βασισμένη σε υψηλά ποσοστά εμβολιασμού HPV και προγράμματα screening.

Πέραν των επιστημονικών υπάρχουν βέβαια και πολλά κοινωνικής φύσεως αναδυόμενα προβλήματα σε αυτόν τον αγώνα: οικονομικό κόστος, προσέγγιση όλων των πολιτών σε καινοτόμους θεραπείες, ηθικά προβλήματα, η ειδωλοποίηση της τεχνολογίας, η ανάγκη να παραμείνει ζωντανή η σχέση ασθενούς και ιατρού και βασικά η ανάγκη να διατηρηθεί η ιερότητα του προσώπου του ασθενούς. Αλλά οι κοινωνίες μας έχουν μάθει να ξεπερνάμε δυσκολίες και κρίσεις, αρκεί να διατηρείται η αγαπητική προσέγγιση των ανθρώπων και η φλόγα του ευγενικού σκοπού.

Δρ. Χαράλαμπος Ανδρεάδης: Παθολόγος Ογκολόγος, Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο Θεσσαλονίκης

Η επιστήμη της Ογκολογίας έχει γνωρίσει μεγάλη πρόοδο και εντυπωσιακές εξελίξεις, με αποτέλεσμα τη σημαντική αύξηση της επιβίωσης των ασθενών, διανοίγοντας λαμπρές προοπτικές για το μέλλον στον τομέα της υγείας.

Με την ιδιότητα του Ομότιμου Καθηγητή Παθολογίας-Ογκολογίας του Ιατρικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πατρών και υπηρετώντας αδιάλειπτα την ιατρική επιστήμη από το έτος 1977 μέχρι σήμερα, με ιδιαίτερη ευχαρίστηση ανταποκρίνομαι στην τιμητική πρόσκληση της Συντακτικής Επιτροπής «Τα Νέα της Ογκολογίας» της ΕΟΠΕ για να καταθέσω σύντομα κάποιες βιωματικές εμπειρίες και σκέψεις μου για τις εξελίξεις στην Ογκολογία.

Εκκινώντας από το 1985, έτος έναρξης της εξειδίκευσής μου στην Παθολογική Ογκολογία, στο Νοσοκομείο Hammersmith του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (τώρα Imperial College University), και ήδη κατέχοντας την ειδικότητα της Παθολογίας, βίωσα τις δυσκολίες στην αντιμετώπιση των ασθενών με καρκίνο και τα περιορισμένα τότε θεραπευτικά αποτελέσματα. Επί τέσσερα έτη, εκπαιδεύτηκα και εργάστηκα ως κλινικός γιατρός και ως ερευνητής στην Ογκολογία, εκπονώντας τη διδακτορική μου διατριβή με αντικείμενο την ανάπτυξη μονοκλωνικών αντισωμάτων για την πρώιμη διάγνωση και αντιμετώπιση ασθενών με καρκίνο. Διενήργησα κλινική, μεταφραστική και βασική έρευνα, κυρίως με ραδιοεπισημασμένα μονοκλωνικά αντισώματα. Αποτέλεσμα εκείνης της εντατικής ενασχόλησης στην Ογκολογία ήταν η απόκτηση του διδακτορικού διπλώματος-PhD (1989) και η δημοσίευση των ευρημάτων της έρευνας σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά (Cancer Research, BJC κ.ά.), παράλληλα με την καθημερινή κλινική άσκηση με ογκολογικούς ασθενείς.  Οι ερευνητικές δραστηριότητες του Ογκολογικού Τμήματος του Hammersmith Hospital, όπως και άλλων κέντρων στην Ευρώπη και την Αμερική, αποτέλεσαν τη βάση για τις σημαντικές εξελίξεις στην εφαρμογή των μονοκλωνικών αντισωμάτων και άλλων αντινεοπλασματικών παραγόντων που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια.  Πολύ αργότερα, τα μονοκλωνικά αντισώματα, που είχα μελετήσει ως νεαρός ερευνητής, αποτέλεσαν standard of care θεραπείες για τους περισσότερους όγκους και πολλοί ασθενείς με μεταστατική νόσο έχουν επιτύχει πλέον σημαντική αύξηση της επιβίωσης ετών και όχι μηνών όπως στο παρελθόν.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, στα τέλη του 1989, ιδρύσαμε το Ογκολογικό Τμήμα, και αργότερα τα Εργαστήρια Μοριακής και Κλινικής Ογκολογίας, στο Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Πατρών (ΠΓΝΠ). Αναπτύξαμε, μέχρι το 2020, με τους συνεργάτες μου το εν λόγω πεδίο, με σταθερό το όραμα για πρωτοποριακή έρευνα στην Ογκολογία και ποιοτικές υπηρεσίες προς τους ογκολογικούς ασθενείς.  Όταν μάλιστα η Παθολογική Ογκολογία αναγνωρίστηκε ως διακριτή ειδικότητα στην Ελλάδα, το 1998, μετά από τις συνεχείς και επί έτη προσπάθειές μας ως μέλη της Επιτροπής Ογκολογίας στο ΚΕΣΥ του Υπουργείου Υγείας, νέοι γιατροί εκπαιδεύτηκαν στην Ογκολογία και άρχισαν να στελεχώνουν τα Νοσοκομεία ανά την χώρα και να προσφέρουν τις πολύτιμες υπηρεσίες τους διευρύνοντας τις προοπτικές ανάπτυξης του επιστημονικού πεδίου μας.

Διατηρώντας μάλιστα, καθ’ όλη αυτήν την περίοδο, τη διεύθυνση του Ογκολογικού Τμήματος στο ΠΓΝΠ, το Ιατρικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Πατρών εισήγαγε το μάθημα «Κλινική Ογκολογία» στο Πρόγραμμα Προπτυχιακών Σπουδών (ΠΠΣ), μετά από τα αποτελέσματα εκτεταμένης έρευνας που είχαμε διενεργήσει με συνεργάτες μου σχετικά με την αναγκαιότητα του συγκεκριμένου μαθήματος στο ΠΠΣ και τα οποία είχαν δημοσιευθεί σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά. Τροποποιήθηκε, επίσης, το ΠΠΣ με την εισαγωγή του συστήματος εκπαίδευσης PBL (Problem-Based Learning) ώστε οι προπτυχιακοί/ές φοιτητές/τριες να αποκτούν πλέον σημαντικές γνώσεις και κλινική εμπειρία στην Ογκολογία.

Ταυτόχρονα, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και εξής, η κοσμογονία της διαδικτυακής επανάστασης και ο καταιγισμός της επιστημονικής γνώσης μάς έδωσε τη δυνατότητα περισσότερων συνεργασιών και ευρύτερης δικτύωσης με ογκολογικά κέντρα, συνεργατικές ομάδες και συναδέλφους ανά τον κόσμο, διαμορφώνοντας συνθήκες και κίνητρα για συνεχή μάθηση στην Ογκολογία, για διενέργεια πρωτότυπης έρευνας και παραγωγή ενός πλούσιου δημοσιευμένου έργου. Επίσης, στην καθημερινή κλινική πράξη, ενθαρρύναμε την διεπιστημονικότητα με τα ογκολογικά συμβούλια και βελτιώσαμε τη διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των ασθενών μας. Επιπλέον, δημιουργήσαμε υποστηρικτική ομάδα των ογκολογικών ασθενών, η οποία απαρτιζόταν από εξειδικευμένο κλινικό ψυχολόγο, ψυχίατρο και νοσηλευτές, επικουρούμενη από εθελοντικούς συλλόγους.  Τέλος, με χρηματοδότηση από την Ελλάδα και το εξωτερικό αναπτύξαμε τα εργαστήρια Μοριακής και Κλινικής Ογκολογίας.

Με τo αμείωτο και πολύπλευρο, εξάλλου, ενδιαφέρον μας για τους ογκολογικούς ασθενείς, που έρχονταν για θεραπεία από περιοχές εκτός της Πάτρας, καταφέραμε, με συνεχείς προσπάθειες, να ληφθεί επίσημη απόφαση από την τότε Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Αχαΐας (1995) για την ίδρυση  του Ογκολογικού Ξενώνα «Η EΛΠΙΔΑ». Ο ξενώνας αυτός, νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου, είναι μοναδικός θεσμός στην Ελλάδα, άρχισε να λειτουργεί από το 2013 και μετά σε ένα σύγχρονο χώρο, στο campus του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό την αιγίδα και την χρηματοδότηση της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας. Κατορθώσαμε, έτσι, μια ισχυρή παρέμβαση παροχής κοινωνικής πρόνοιας και υγειονομικής φροντίδας προς τους ογκολογικούς ασθενείς που μετακινούνταν για την θεραπεία τους από άλλα μέρη.

Στις μέρες μας, όντας στον παλμό τού ραγδαία εξελισσόμενου επιστημονικού πεδίου της Ογκολογίας, οι νέοι Ογκολόγοι καλούνται να ατενίσουν το μέλλον και τις προοπτικές της Ογκολογίας ως δυναμικές και πολυσχιδείς προσωπικότητες με εξωστρέφεια και διεθνή παρουσία. Η εξατομικευμένη και προσεκτική προσέγγιση στον/στην ασθενή, η γνώση των επιστημονικών εξελίξεων, η συμμετοχή σε κλινικές μελέτες και η εξειδίκευση σε όγκους αποτελούν βασικά κριτήρια στην επιστημονική πορεία τους, στην εποχή μας. Η νέα γενιά Ογκολόγων έχει να διδαχθεί από την παλιά γενιά αλλά και να τη διδάξει. Ο δυναμισμός, το πείσμα, η φιλοδοξία, η άμιλλα  σε συνδυασμό με την εργατικότητα, τη σταθερή προσπάθεια για πρόοδο και αυτοβελτίωση, η επιδέξια αξιοποίηση της τεχνολογίας, η ανθεκτικότητα και η προσαρμοστικότητα στα μεταβαλλόμενα και απαιτητικά εργασιακά περιβάλλοντα, μαζί με το ήθος, δεν μπορούν να αγνοηθούν από τους νέους Ογκολόγους, σε μια ραγδαία μεταβαλλόμενη κοινωνία.

Καταλήγοντας, η δια βίου μάθηση είναι αναγκαία καθώς και η εγρήγορση στην απόκτηση της τεκμηριωμένης νέας επιστημονικής γνώσης. Η Ογκολογία είναι πρωτίστως μια ειδικότητα που ραγδαία εξελίσσεται, όπως και οι εποχές που ζούμε. Μια τέτοια αλματώδης επιστημονική εξέλιξη απαιτεί υγιή επαγγελματισμό, ηγετικές δεξιότητες και ενσυναίσθηση, ώστε να λειτουργήσουν οι νέοι Ογκολόγοι μας δημιουργικά και εμπνευσμένα στην επιστήμη τους και ευεργετικά στο άτομο και στο κοινωνικό σύνολο.

Ο Mahatma Ghandi (1913) είχε επισημάνει: «We but mirror the world. All the tendencies present in the outer world are to be found in the world of our body. If we could change ourselves, the tendencies in the world would also change. As a man changes his own nature, so does the attitude of the world change towards him».

Χαράλαμπος Καλόφωνος, MD, PhD Ομότιμος Καθηγητής Παθολογίας-Ογκολογίας Ιατρικό Τμήμα Πανεπιστήμιο Πατρών

Με την ιδιότητα του Ομότιμου Καθηγητή Παθολογίας-Ογκολογίας του Ιατρικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πατρών και υπηρετώντας αδιάλειπτα την ιατρική επιστήμη από το έτος 1977 μέχρι σήμερα, με ιδιαίτερη ευχαρίστηση ανταποκρίνομαι στην τιμητική πρόσκληση της Συντακτικής Επιτροπής «Τα Νέα της Ογκολογίας» της ΕΟΠΕ για να καταθέσω σύντομα κάποιες βιωματικές εμπειρίες και σκέψεις μου για τις εξελίξεις στην Ογκολογία.

Εκκινώντας από το 1985, έτος έναρξης της εξειδίκευσής μου στην Παθολογική Ογκολογία, στο Νοσοκομείο Hammersmith του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (τώρα Imperial College University), και ήδη κατέχοντας την ειδικότητα της Παθολογίας, βίωσα τις δυσκολίες στην αντιμετώπιση των ασθενών με καρκίνο και τα περιορισμένα τότε θεραπευτικά αποτελέσματα. Επί τέσσερα έτη, εκπαιδεύτηκα και εργάστηκα ως κλινικός γιατρός και ως ερευνητής στην Ογκολογία, εκπονώντας τη διδακτορική μου διατριβή με αντικείμενο την ανάπτυξη μονοκλωνικών αντισωμάτων για την πρώιμη διάγνωση και αντιμετώπιση ασθενών με καρκίνο. Διενήργησα κλινική, μεταφραστική και βασική έρευνα, κυρίως με ραδιοεπισημασμένα μονοκλωνικά αντισώματα. Αποτέλεσμα εκείνης της εντατικής ενασχόλησης στην Ογκολογία ήταν η απόκτηση του διδακτορικού διπλώματος-PhD (1989) και η δημοσίευση των ευρημάτων της έρευνας σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά (Cancer Research, BJC κ.ά.), παράλληλα με την καθημερινή κλινική άσκηση με ογκολογικούς ασθενείς.  Οι ερευνητικές δραστηριότητες του Ογκολογικού Τμήματος του Hammersmith Hospital, όπως και άλλων κέντρων στην Ευρώπη και την Αμερική, αποτέλεσαν τη βάση για τις σημαντικές εξελίξεις στην εφαρμογή των μονοκλωνικών αντισωμάτων και άλλων αντινεοπλασματικών παραγόντων που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια.  Πολύ αργότερα, τα μονοκλωνικά αντισώματα, που είχα μελετήσει ως νεαρός ερευνητής, αποτέλεσαν standard of care θεραπείες για τους περισσότερους όγκους και πολλοί ασθενείς με μεταστατική νόσο έχουν επιτύχει πλέον σημαντική αύξηση της επιβίωσης ετών και όχι μηνών όπως στο παρελθόν.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, στα τέλη του 1989, ιδρύσαμε το Ογκολογικό Τμήμα, και αργότερα τα Εργαστήρια Μοριακής και Κλινικής Ογκολογίας, στο Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Πατρών (ΠΓΝΠ). Αναπτύξαμε, μέχρι το 2020, με τους συνεργάτες μου το εν λόγω πεδίο, με σταθερό το όραμα για πρωτοποριακή έρευνα στην Ογκολογία και ποιοτικές υπηρεσίες προς τους ογκολογικούς ασθενείς.  Όταν μάλιστα η Παθολογική Ογκολογία αναγνωρίστηκε ως διακριτή ειδικότητα στην Ελλάδα, το 1998, μετά από τις συνεχείς και επί έτη προσπάθειές μας ως μέλη της Επιτροπής Ογκολογίας στο ΚΕΣΥ του Υπουργείου Υγείας, νέοι γιατροί εκπαιδεύτηκαν στην Ογκολογία και άρχισαν να στελεχώνουν τα Νοσοκομεία ανά την χώρα και να προσφέρουν τις πολύτιμες υπηρεσίες τους διευρύνοντας τις προοπτικές ανάπτυξης του επιστημονικού πεδίου μας.

Διατηρώντας μάλιστα, καθ’ όλη αυτήν την περίοδο, τη διεύθυνση του Ογκολογικού Τμήματος στο ΠΓΝΠ, το Ιατρικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Πατρών εισήγαγε το μάθημα «Κλινική Ογκολογία» στο Πρόγραμμα Προπτυχιακών Σπουδών (ΠΠΣ), μετά από τα αποτελέσματα εκτεταμένης έρευνας που είχαμε διενεργήσει με συνεργάτες μου σχετικά με την αναγκαιότητα του συγκεκριμένου μαθήματος στο ΠΠΣ και τα οποία είχαν δημοσιευθεί σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά. Τροποποιήθηκε, επίσης, το ΠΠΣ με την εισαγωγή του συστήματος εκπαίδευσης PBL (Problem-Based Learning) ώστε οι προπτυχιακοί/ές φοιτητές/τριες να αποκτούν πλέον σημαντικές γνώσεις και κλινική εμπειρία στην Ογκολογία.

Ταυτόχρονα, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και εξής, η κοσμογονία της διαδικτυακής επανάστασης και ο καταιγισμός της επιστημονικής γνώσης μάς έδωσε τη δυνατότητα περισσότερων συνεργασιών και ευρύτερης δικτύωσης με ογκολογικά κέντρα, συνεργατικές ομάδες και συναδέλφους ανά τον κόσμο, διαμορφώνοντας συνθήκες και κίνητρα για συνεχή μάθηση στην Ογκολογία, για διενέργεια πρωτότυπης έρευνας και παραγωγή ενός πλούσιου δημοσιευμένου έργου. Επίσης, στην καθημερινή κλινική πράξη, ενθαρρύναμε την διεπιστημονικότητα με τα ογκολογικά συμβούλια και βελτιώσαμε τη διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των ασθενών μας. Επιπλέον, δημιουργήσαμε υποστηρικτική ομάδα των ογκολογικών ασθενών, η οποία απαρτιζόταν από εξειδικευμένο κλινικό ψυχολόγο, ψυχίατρο και νοσηλευτές, επικουρούμενη από εθελοντικούς συλλόγους.  Τέλος, με χρηματοδότηση από την Ελλάδα και το εξωτερικό αναπτύξαμε τα εργαστήρια Μοριακής και Κλινικής Ογκολογίας.

Με τo αμείωτο και πολύπλευρο, εξάλλου, ενδιαφέρον μας για τους ογκολογικούς ασθενείς, που έρχονταν για θεραπεία από περιοχές εκτός της Πάτρας, καταφέραμε, με συνεχείς προσπάθειες, να ληφθεί επίσημη απόφαση από την τότε Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Αχαΐας (1995) για την ίδρυση  του Ογκολογικού Ξενώνα «Η EΛΠΙΔΑ». Ο ξενώνας αυτός, νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου, είναι μοναδικός θεσμός στην Ελλάδα, άρχισε να λειτουργεί από το 2013 και μετά σε ένα σύγχρονο χώρο, στο campus του Πανεπιστημίου Πατρών, υπό την αιγίδα και την χρηματοδότηση της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας. Κατορθώσαμε, έτσι, μια ισχυρή παρέμβαση παροχής κοινωνικής πρόνοιας και υγειονομικής φροντίδας προς τους ογκολογικούς ασθενείς που μετακινούνταν για την θεραπεία τους από άλλα μέρη.

Στις μέρες μας, όντας στον παλμό τού ραγδαία εξελισσόμενου επιστημονικού πεδίου της Ογκολογίας, οι νέοι Ογκολόγοι καλούνται να ατενίσουν το μέλλον και τις προοπτικές της Ογκολογίας ως δυναμικές και πολυσχιδείς προσωπικότητες με εξωστρέφεια και διεθνή παρουσία. Η εξατομικευμένη και προσεκτική προσέγγιση στον/στην ασθενή, η γνώση των επιστημονικών εξελίξεων, η συμμετοχή σε κλινικές μελέτες και η εξειδίκευση σε όγκους αποτελούν βασικά κριτήρια στην επιστημονική πορεία τους, στην εποχή μας. Η νέα γενιά Ογκολόγων έχει να διδαχθεί από την παλιά γενιά αλλά και να τη διδάξει. Ο δυναμισμός, το πείσμα, η φιλοδοξία, η άμιλλα  σε συνδυασμό με την εργατικότητα, τη σταθερή προσπάθεια για πρόοδο και αυτοβελτίωση, η επιδέξια αξιοποίηση της τεχνολογίας, η ανθεκτικότητα και η προσαρμοστικότητα στα μεταβαλλόμενα και απαιτητικά εργασιακά περιβάλλοντα, μαζί με το ήθος, δεν μπορούν να αγνοηθούν από τους νέους Ογκολόγους, σε μια ραγδαία μεταβαλλόμενη κοινωνία.

Καταλήγοντας, η δια βίου μάθηση είναι αναγκαία καθώς και η εγρήγορση στην απόκτηση της τεκμηριωμένης νέας επιστημονικής γνώσης. Η Ογκολογία είναι πρωτίστως μια ειδικότητα που ραγδαία εξελίσσεται, όπως και οι εποχές που ζούμε. Μια τέτοια αλματώδης επιστημονική εξέλιξη απαιτεί υγιή επαγγελματισμό, ηγετικές δεξιότητες και ενσυναίσθηση, ώστε να λειτουργήσουν οι νέοι Ογκολόγοι μας δημιουργικά και εμπνευσμένα στην επιστήμη τους και ευεργετικά στο άτομο και στο κοινωνικό σύνολο.  Ο Mahatma Ghandi (1913) είχε επισημάνει: «We but mirror the world. All the tendencies present in the outer world are to be found in the world of our body. If we could change ourselves, the tendencies in the world would also change. As a man changes his own nature, so does the attitude of the world change towards him».

Χαράλαμπος Καλόφωνος, MD, PhD

Ομότιμος Καθηγητής Παθολογίας-Ογκολογίας

Ιατρικό Τμήμα

Πανεπιστήμιο Πατρών

Πάτρα 26504

Mail: kalofonos@upatras.gr

hkalofon@yahoo.gr

@KalofonosH